Gerçek, yan, mecaz ve terim anlam

Kanca

Sabah bahçede bir fidanı söküyorsun ve toprağın altından uzun bir kök çıkıyor. Öğleden sonra matematik dersinde öğretmen tahtaya "dokuzun karekökü" yazıyor. Akşam dil bilgisi kitabında "gözlük sözcüğünün kökü göz" cümlesini okuyorsun.

Bir günde üç ayrı "kök" gördün; üçü de doğru, üçü de farklı. Sözcükler tek bir anlamla doğmaz, kullanıldıkları yere göre yeni anlamlar edinir. Sözcükte anlam ünitesi, bu anlamların nasıl ayrıldığını ve sınavın onları nasıl sorduğunu ele alıyor.

Büyük resim

Bir sözcüğü duyduğumuzda aklımıza ilk gelen bir anlam vardır. "Göz" denince görme organını, "ayak" denince yürüdüğümüz uzvu düşünürüz. Bu ilk anlama gerçek anlam denir ve sözcüğün öbür bütün anlamları ondan dallanır.

Dallanma iki yönde olur. Bazen sözcük, gerçek anlamına benzeyen somut bir şeyi adlandırmak için kullanılır: masanın da insan gibi ayakları vardır, iğnenin de bir gözü. Bu yeni anlamlara yan anlam denir; sözcük gerçek anlamıyla bağını korur. Bazen de sözcük gerçek anlamından tamamen uzaklaşır ve soyut bir şeyi anlatır: "sert bir bakış" dokunulacak bir sertlik değildir. Bu ise mecaz anlamdır.

Dördüncü tür, bir bilim, sanat ya da meslek alanında özel bir kavramı karşılayan terim anlamdır. Kancadaki karekök matematiğin, sözcük kökü dil bilgisinin terimidir. Terimler, alanlarının içinde tek ve kesin bir anlam taşır.

Kavram çekirdeği

Gerçek anlam

Gerçek anlam, bir sözcüğün akla gelen ilk ve temel anlamıdır. Sözlüklerde genellikle ilk sırada yer alır ve öbür anlamların çıkış noktasıdır. Örnekler: "Gözüm ağrıyor", "Ayağım üşüdü", "Bavul çok ağır".

Gerçek anlamı bulmanın yolu, sözcüğü tek başına, hiçbir cümleye koymadan düşünmektir. Aklına ilk gelen somut varlık ya da durum, çoğu zaman gerçek anlamdır.

Yan anlam

Yan anlam, sözcüğün gerçek anlamıyla ilgisini koparmadan, çoğunlukla bir biçim ya da görev benzerliği yoluyla kazandığı yeni anlamdır. Örnekler: masanın ayağı, iğnenin gözü, çekmecenin gözü, kapının kolu, dağın eteği.

Yan anlamın bir ayırt edici özelliği vardır: adlandırdığı şeyin çoğu zaman başka bir adı yoktur. Masanın ayağına "masanın ayağı" demekten başka bir yolumuz yoktur; dil, var olan bir sözcüğü ödünç alarak bu boşluğu doldurmuştur. Yan anlamda sözcük somut kalır; bir nesnenin bir parçasını gösterir.

Mecaz anlam

Mecaz anlam, sözcüğün gerçek anlamından tamamen uzaklaşarak kazandığı anlamdır. Çoğu zaman somut bir niteliği soyut bir şeye aktarır: sert bakış, tatlı söz, soğuk karşılama, ağır söz, keskin zekâ. Bir bakış dokunulacak kadar sert, bir söz tadılacak kadar tatlı değildir; sözcük, anlatmak istediği izlenimi gerçek anlamından ödünç alır.

Mecaz anlamdaki sözcüğün yerine çoğu zaman başka bir sözcük konabilir: "sert bakış" yerine "öfkeli bakış", "tatlı söz" yerine "hoş söz". Bu, yan anlamla mecaz anlamı ayırmak için pratik bir denemedir. Masanın ayağının başka adı yoktur; sert bakışın ise vardır. Güncel Türkçe Sözlük de mecaz anlamları ayrıca işaretler.

Terim anlam

Terim anlam, bir sözcüğün bir bilim, sanat, spor ya da meslek dalında kazandığı özel ve kesin anlamdır. Örnekler: geometride "açı", matematikte ve dil bilgisinde "kök", tiyatroda "perde", müzikte "perde", kimyada "çözelti".

Terimi tanımanın yolu, cümlenin hangi alana ait olduğuna bakmaktır. "Üçgenin iç açıları toplamı" cümlesinde "açı" bir geometri terimidir; "Bu konuya farklı bir açıdan bakalım" cümlesinde ise aynı sözcük bir bakış yönünü anlatır ve mecazdır. Aynı sözcük, cümlenin alanına göre terim de olabilir, mecaz da.

Bir sözcük, birden fazla anlam

Bir sözcüğün bu anlamlardan yalnız birinde kalması gerekmez. "Kök" gerçek anlamda bitkinin toprak altındaki bölümüdür; dil bilgisinde ve matematikte bir terimdir; "sorunun kökü" öbeğinde ise bir şeyin kaynağını anlatan mecazdır. "Ağır" gerçek anlamda bir yükü, mecaz anlamda bir sözü, bir sorumluluğu ya da bir cezayı niteler.

Bu yüzden bir sözcüğün anlamı tek başına değil, cümle içinde belirlenir. Sınavın bütün sözcükte anlam soruları bu ilkeye dayanır.

Görsel harita

Bir sözcüğün anlam türünü bulma sırası:

1. Sözcüğün gerçek anlamını tek başına düşün.
2. Cümledeki kullanım bu anlamla aynı mı? Aynıysa gerçek.
3. Bir nesnenin, başka adı olmayan bir parçasını mı gösteriyor? Yan.
4. Soyut bir şeye mi aktarılmış ve yerine başka bir sözcük konabiliyor mu? Mecaz.
5. Cümle bir bilim ya da sanat alanına mı ait? Terim.

Sınav gözüyle

Sözcükte anlam sorularının en sık biçimi, bir sözcüğün beş cümlede kullanıldığı ve birinde ötekilerden farklı anlam taşıdığı sorudur. Burada her cümlede sözcüğün anlam türünü belirlemek yeterlidir: dördü mecaz, biri gerçekse ya da dördü gerçek, biri yan anlamdaysa farklı olan hemen ortaya çıkar.

İkinci sık biçim, bir anlam türünün doğrudan sorulmasıdır: "Hangisinde 'göz' sözcüğü yan anlamda kullanılmıştır?" Bu sorularda en çok karışan ikili yan ile mecazdır. Yan anlam somut bir parçayı adlandırır ve başka adı yoktur; mecaz soyut bir şeye aktarılır ve yerine başka bir sözcük konabilir.

Hafıza kancaları

• "İlk akla gelen gerçektir" — sözcüğü tek başına düşün.
• "Masanın ayağının başka adı yok" — yan anlam somut bir boşluğu doldurur.
• "Sert bakışın başka adı var" — mecaz anlamın yerine başka sözcük konabilir.
• "Alan sözcüğü terim yapar" — açı geometride terim, bakışta mecaz.
• "Anlamı cümle belirler" — aynı sözcük gerçek, yan, mecaz ve terim olabilir.

Mini test

1. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "göz" sözcüğü gerçek anlamda kullanılmıştır?

A) Çekmecenin gözü sıkışmış. B) Sabahtan beri gözüm ağrıyor. C) İğnenin gözü çok küçük. D) Dolabın üst gözüne koydum. E) Kumaşın gözleri seyrekti.

2. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "ayak" sözcüğü yan anlamda kullanılmıştır?

A) Ayağım üşüdü. B) Masanın bir ayağı kırıldı. C) Koşarken ayağı burkuldu. D) Ayakkabı ayağımı sıktı. E) Çıplak ayakla kumda yürüdü.

3. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "sert" sözcüğü mecaz anlamda kullanılmıştır?

A) Sert bir taşa çarptı. B) Ekmek bayatlayıp sertleşmiş. C) Öğretmen bize sert bir bakış attı. D) Sert yatakta uyuyamadım. E) Sert kabuklu cevizleri kırdık.

4. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "kök" sözcüğü terim anlamda kullanılmıştır?

A) Ağacın kökü derine inmiş. B) "Gözlük" sözcüğünün kökü "göz"dür. C) Sorunun kökünü bulmalıyız. D) Fidanı köküyle birlikte söktü. E) Yabani otların kökleri her yere yayılmış.

5. (sınav) "Ağır" sözcüğü aşağıdakilerin hangisinde ötekilerden farklı anlamda kullanılmıştır?

A) Arkadaşına ağır bir söz söyledi. B) Ağır bir sorumluluk üstlendi. C) Sırtındaki ağır yükü indirdi. D) Ağır bir ceza aldı. E) Kararın ağır sonuçları oldu.

Cevaplar

1. B — "Göz" burada görme organıdır; öbür seçeneklerde benzerlikle kazanılmış yan anlamlar vardır.
2. B — Masanın ayağı, insan ayağına görev benzerliğiyle adlandırılmış somut bir parçadır.
3. C — Bakış dokunulacak bir sertlik taşımaz; sözcük soyut bir anlama aktarılmıştır.
4. B — "Kök" burada dil bilgisinin bir terimidir.
5. C — "Ağır" yalnız bu seçenekte gerçek anlamda, bir yükün ağırlığını bildirir; öbürlerinde mecazdır.

Özet kartı

• Gerçek anlam: sözcüğün akla gelen ilk, temel anlamı.
• Yan anlam: gerçek anlamla bağını koruyan, benzerlikle kazanılmış somut anlam; adlandırdığı şeyin çoğu zaman başka adı yoktur.
• Mecaz anlam: gerçek anlamdan uzaklaşan, çoğu zaman soyut anlam; yerine başka sözcük konabilir.
• Terim anlam: bir bilim, sanat ya da meslek alanındaki özel ve kesin anlam.
• Aynı sözcük farklı cümlelerde farklı anlam türlerinde kullanılabilir; anlamı cümle belirler.
• En sık karışan ikili yan ve mecazdır: somut parça mı, soyut aktarma mı?

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Mecaz anlamın çoğu zaman somut bir niteliği soyut bir şeye aktardığını gördük: sert taştan sert bakışa. "Somut" ve "soyut" sözcüklerinin kendisi de bir anlam ayrımıdır. Ders 1.4.2, "Somut-soyut, genel-özel, nitel-nicel anlam", sözcükleri duyularla algılanıp algılanmamalarına, kapsamlarına ve nitelik ya da nicelik bildirmelerine göre ayırıyor.