Paragrafta numaralı yerlere işaret yerleştirme

Kanca

Bir bulmacanın beş boş karesi var ve her kareye bir harf gelecek. Deneyimli bulmacacı ilk kareden başlamaz; en emin olduğu kareyi doldurur, sonra o harfin öbür kareleri nasıl daralttığına bakar. Bazen beşinci kareyi hiç düşünmeden bulmaca çözülür.

Noktalama sorularının en zor görüneni de böyle bir bulmacadır: bir paragrafta beş numaralı boşluk ve her seçenekte beş işaretlik bir dizi. Bu ders, o bulmacayı baştan sona tek tek doldurmak yerine en kesin boşluktan başlayarak çözmeyi öğretiyor.

Büyük resim

Ünitenin üç dersinde noktalama işaretlerini görevlerine göre tanıdık: cümleyi bölen nokta, virgül ve noktalı virgül; tonu taşıyan iki nokta, üç nokta, soru ve ünlem; ilişkileri gösteren tırnak, çizgiler ve ayraçlar. Bu son derste o bilgiyi sınavın en sık kullandığı soru tipine uyguluyoruz.

Bu soru tipinde paragrafın içine Romen rakamlarıyla numaralanmış boşluklar yerleştirilir. Seçeneklerin her biri, bu boşluklara sırayla konacak işaretlerden oluşan bir dizidir. Doğru seçenek, bütün boşlukları kurala uygun dolduran tek dizidir.

Aday çoğu zaman boşlukları sırayla doldurmaya çalışır ve belirsiz bir boşlukta takılır. Oysa seçenekler bize bir kolaylık sunar: her kesin boşluk bazı seçenekleri eler. Doğru yöntem, boşlukları kesinlik sırasına göre doldurup seçenekleri eritmektir.

Kavram çekirdeği

Boşluğun sağına ve soluna bakmak

Bir boşluğa hangi işaretin geleceğini çoğu zaman boşluğun çevresindeki ipuçları söyler. En güçlü ipuçları şunlardır.

Duyurucu sözcükler: Boşluktan önce "şu, şunlar, şöyle, şunu" gibi bir sözcük varsa ardından bir açıklama ya da sıralama gelecektir ve boşluğa iki nokta konur. "Pazardan şunları istedi ( ) ekmek, süt ve yumurta" cümlesinde boşluk tartışmasızdır.

Soru: Boşluktan önceki cümlede bir soru eki ya da soru sözcüğü varsa ve cümle gerçekten bir şey soruyorsa boşluğa soru işareti gelir. "Mi" eki "-ınca" anlamındaysa cümle soru değildir; soruyu yalnız aktaran cümleler de noktayla biter.

Duygu ve uyarı: Cümle bir şaşkınlık, sevinç, korku ya da uyarı taşıyorsa ünlem işareti gelir: "Ne güzel bir gün", "Dikkatli olun" gibi.

Boşluktan sonraki harf: Boşluktan sonra gelen sözcük, özel ad değilse ve küçük harfle başlıyorsa cümle orada bitmemiştir; boşluğa cümle sonu noktası, soru ya da ünlem gelemez. Büyük harfle başlıyorsa ya yeni bir cümle başlamıştır ya da iki noktadan sonra bir cümle gelmiştir. Bu tek gözlem, seçeneklerin çoğunu ilk bakışta eler.

Sıralama: Eş görevli sözcüklerin arasına virgül gelir. Virgüllerle ayrılmış iki takımın arasına noktalı virgül gelir. Bir sıralama sürüp gidecekse ya da söz yarıda kalmışsa üç nokta gelir.

Virgülün konmadığı boşluklar

Bazı boşluklar bir tuzaktır; işaret beklenir ama kurala göre hiçbir işaret konmaz ya da virgül konamaz. 1.3.1'deki dört yasak bölge burada yeniden işe yarar: "ve, veya, yahut" bağlaçlarının çevresi, "de" bağlacından sonrası, "-ınca" anlamlı "mi"den sonrası ve şart ekinden sonrası.

Bir seçenek "Ben de ( , ) seninle geleceğim" gibi bir yere virgül koyuyorsa o seçenek doğrudan elenir. Sınav bu yasak bölgeleri, seçenekler arasındaki farkı yaratmak için sık kullanır.

Kesinlik sırasıyla çözmek

Boşlukları sırayla değil, kesinlik sırasına göre doldur. Önce tartışmasız boşlukları bul: duyurucu sözcükten sonraki iki nokta, gerçek bir sorunun sonundaki soru işareti, paragrafın sonundaki işaret. Her kesin boşluk, o boşluğa farklı işaret koyan seçenekleri eler.

Kalan seçenekler arasında yalnız birbirinden ayrıldıkları boşluğa bakarsın. Seçeneklerin aynı işareti koyduğu boşluklar artık bir şey söylemez; zaman harcanacak yer yalnız farkların olduğu yerdir. Çoğu zaman en belirsiz boşluğa hiç gelmeden tek seçenek kalır.

Bir örnek

Soru: "Kütüphaneye her gidişimde kendime şu soruyu sorarım (I) Bu kadar kitabı kim okuyacak (II) Raflarda her türden eser var (III) roman, deneme, şiir, gezi yazısı (IV) Görevli bir gün gülümseyerek "Hepsini sen okuyamazsın ama biri mutlaka okur" dedi (V)" Bu paragrafta numaralanmış yerlere sırasıyla hangi işaretler getirilmelidir?

A) ( : ) ( ? ) ( : ) ( … ) ( . )

B) ( . ) ( ? ) ( , ) ( . ) ( ! )

C) ( : ) ( . ) ( : ) ( … ) ( . )

D) ( ; ) ( ? ) ( : ) ( . ) ( . )

E) ( : ) ( ? ) ( ; ) ( … ) ( ? )

Çözüm kesinlik sırasıyla ilerler. II numaralı boşluk tartışmasızdır: "kim okuyacak" gerçek bir sorudur ve soru işareti ister; C seçeneği elenir. I numaralı boşluktan önce "şu soruyu" duyurucusu vardır ve ardından bir cümle gelir; boşluğa iki nokta konur, B ve D elenir. V numaralı boşluk alıntıyı aktaran bir haber cümlesinin sonudur ve noktayla biter; E elenir.

Aranan seçenek A. Dikkat edilirse IV numaralı boşluk, yani en çok tartışılabilecek yer, hiç kullanılmadan cevaba ulaşıldı. Yine de A'nın IV için önerdiği üç nokta, sıralamanın sürüp gittiğini gösterdiği için kurala uygundur. III numaralı boşluk da "her türden eser var" açıklamasının ardından gelen sıralama nedeniyle iki noktadır ve sonraki sözcük küçük harfle başlar.

Görsel harita

Çözüm sırası:

1. Paragrafı bir kez anlam için oku.
2. Tartışmasız boşlukları işaretle: duyurucu sözcük, gerçek soru, paragraf sonu.
3. Her kesin boşlukla uyuşmayan seçenekleri ele.
4. Kalan seçeneklerin yalnız ayrıldıkları boşluklarına bak.
5. Boşluktan sonraki harfin büyük ya da küçük oluşunu son denetim olarak kullan.

Sınav gözüyle

Bu soru tipinde zaman kaybının ana kaynağı, her boşluğu kendi başına çözmeye çalışmaktır. Bir boşluğa birden fazla işaret uyabilir; ama seçeneklerin hepsi o olasılıkları sunmaz. Soruyu seçeneklerle birlikte okumak, belirsizliği seçeneklerin kendisine çözdürür.

İkinci sık hata, boşluktan sonraki harfe bakmamaktır. Küçük harfle süren bir sözcükten önce nokta öneren seçenek, cümle sonu noktası kastediliyorsa yanlıştır; büyük harfle başlayan bir cümleden önce virgül öneren seçenek de öyle. Soru yazarı bazen bu ipucunu bilerek bırakır ve en kısa çözüm yolu tam da odur.

Hafıza kancaları

• "En kesin boşluktan başla" — bulmacacının yöntemi.
• "Şu dediyse iki nokta" — duyurucu sözcük açıklamayı haber verir.
• "Sonraki harf küçükse cümle bitmemiştir" — cümle sonu işaretlerini ele.
• "Farka bak, ortaklığa bakma" — seçeneklerin aynı işareti koyduğu boşluk bir şey söylemez.
• "Ve, de, şart: virgül yok" — yasak bölgeler eleme aracıdır.

Mini test

1. (kolay) "Pazardan şunları istedi ( ) ekmek, süt ve yumurta." cümlesinde ayraçla gösterilen yere hangi işaret gelmelidir?

A) Virgül B) Noktalı virgül C) İki nokta D) Üç nokta E) Ünlem

2. (kolay) Bir boşluktan sonra gelen sözcük özel ad değil ve küçük harfle başlıyorsa, aşağıdakilerden hangisi o boşluğa gelemez?

A) Virgül B) Noktalı virgül C) Cümle sonundaki nokta D) İki nokta E) Kısa çizgi

3. (orta) "Eve geldi mi hemen uyur ( )" cümlesinin sonuna hangi işaret gelmelidir?

A) Soru işareti B) Nokta C) Ünlem D) İki nokta E) Noktalı virgül

4. (orta) "Birinci takımda Ali, Can ( ) ikinci takımda Ayşe, Ece vardı." cümlesinde ayraçla gösterilen yere hangi işaret gelmelidir?

A) Virgül B) Noktalı virgül C) İki nokta D) Nokta E) Üç nokta

5. (sınav) "Yola çıkmadan önce şunları aldık (I) su, ekmek, peynir (II) Annem kapıda durdu ve "Dikkatli olun (III)" dedi. Ne güzel bir yolculuk olacaktı (IV)" Bu paragrafta numaralanmış yerlere sırasıyla hangi işaretler getirilmelidir?

A) ( : ) ( . ) ( ! ) ( ! )

B) ( ; ) ( . ) ( ! ) ( . )

C) ( : ) ( , ) ( ? ) ( ! )

D) ( : ) ( . ) ( ? ) ( . )

E) ( , ) ( . ) ( ! ) ( ! )

Cevaplar

1. C — "Şunları" duyurucusundan sonra sıralama geldiği için iki nokta konur.
2. C — Cümle sonu noktasından sonra yeni cümle büyük harfle başlar; küçük harf cümlenin sürdüğünü gösterir.
3. B — "Mi" burada "-ınca" anlamındadır; cümle soru değildir.
4. B — Virgüllerle ayrılmış iki takımı noktalı virgül ayırır.
5. A — I'de duyurucudan sonra iki nokta, II'de cümle sonu noktası, III'te uyarı için ünlem, IV'te sevinç bildiren cümle sonunda ünlem gelir.

Özet kartı

• Numaralı boşluk sorusu, beş işaretlik dizilerden tek doğru olanı ister.
• Boşlukları sırayla değil, kesinlik sırasına göre doldur; her kesin boşluk seçenek eler.
• Kesin ipuçları: duyurucu sözcük (iki nokta), gerçek soru (soru işareti), duygu ve uyarı (ünlem), virgüllü takımlar (noktalı virgül).
• "-ınca" anlamlı "mi" ve aktarılan soru noktayla biter.
• Boşluktan sonra küçük harf varsa cümle bitmemiştir.
• "Ve", "de" bağlacı ve şart eki çevresinde virgül yoktur.
• Seçeneklerin yalnız ayrıldığı boşluklara bak; ortak boşluklar bir şey söylemez.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Bu ünitede "Genç kadına baktı" cümlesinin bir virgülle anlam değiştirdiğini gördük. Sözcükler de virgüle gerek kalmadan anlam değiştirir: "sert bir taş" ile "sert bir bakış" arasındaki fark, "sert" sözcüğünün bir anlamından ötekine geçmesindedir. Ders 1.4.1, "Gerçek, yan, mecaz ve terim anlam", Sözcükte Anlam ünitesini bu katmanlarla açıyor.