Tırnak, kesme, kısa çizgi, ayraç ve diğerleri

Kanca

Bir tarih kitabında "1914-1918" yazar. Bunu sesli okurken çizgiyi "çizgi" diye okumazsın; "bin dokuz yüz on dörtten bin dokuz yüz on sekize" dersin. Bir otobüs tabelasında "Aydın-İzmir" yazar ve sen "Aydın ile İzmir arası" diye anlarsın.

Küçük bir çizgi, yazıda birkaç sözcüğün işini görür. Bu dersteki işaretlerin ortak yanı da budur: her biri, uzun uzun anlatılacak bir ilişkiyi tek bir simgeyle gösterir. Kimin konuştuğunu, nereden alıntı yapıldığını, neyin ek bilgi olduğunu.

Büyük resim

Ünitenin ilk iki dersi cümleyi bölen ve tonlayan işaretleri ele aldı. Bu ders ise metnin içindeki ilişkileri gösteren işaretlere geçiyor. Tırnak işareti bir sözün başkasına ait olduğunu, ayraç bir bilginin ek olduğunu, kısa çizgi iki şey arasındaki bağı, uzun çizgi bir konuşmanın başladığını, eğik çizgi ise iki şeyin yan yana ama ayrı durduğunu gösterir.

Kesme işaretini Ünite 1.2'de ayrıntılı gördük; burada yalnız bu ailedeki yerini hatırlatıyoruz. Bu dersin ağırlığı tırnak, kısa çizgi ve ayraçtadır, çünkü sınav en çok bu üç işaretin görevlerini birbirinden ayırt ettirir.

Bütün kurallar Türk Dil Kurumunun noktalama açıklamalarındaki madde ve örneklere dayanır. Bazı örnekler doğrudan kılavuzdandır; öbürleri aynı mantıkla kurulmuştur.

Kavram çekirdeği

Tırnak işareti

Tırnak işareti, başka bir kimseden ya da yazıdan olduğu gibi aktarılan sözleri çevreler: Öğretmen "Kitaplarınızı açın" dedi. Aktarılan söz, sözcüğü sözcüğüne verilmiştir; tırnak bunu güvence altına alır.

Özel olarak vurgulanmak istenen sözler de tırnak içine alınır: Bu "yenilik" kimseyi sevindirmedi. Burada tırnak, yazanın sözcüğe mesafeli durduğunu da sezdirebilir. Cümle içinde geçen eser ve yazı adları ile bölüm başlıkları da tırnak içine alınır: "Sessiz Gemi" adlı şiiri okuduk. Bilimsel çalışmalarda künye verilirken makale adları tırnak içinde yazılır.

Tırnak içinde bir alıntı daha geçiyorsa iç alıntı tek tırnakla gösterilir. Yazım Kılavuzunun örneğinde Atatürk'ün sözü, tırnak içindeki bir cümlenin içinde tek tırnakla verilir.

Kesme işareti

Kesme işaretinin kuralları Ünite 1.2'de ayrıntılı işlendi: özel adlara, kısaltmalara, sayılara ve belirli tarih bildiren ay ve gün adlarına gelen ekleri ayırır; kurum adlarına, yapım eklerine ve "-ler" ekine gelen eklerde kullanılmaz. Burada akılda tutulacak tek şey, kesmenin bir sözcüğü ekinden ayırdığı, öbür işaretler gibi sözcükler arasında durmadığıdır.

Kısa çizgi

Kısa çizgi bu dersin en çok görevli işaretidir. Satıra sığmayan sözcükler bölünürken satır sonuna konur. "Arasında, ve, ile, -den -e" anlamlarını vermek için iki sözcük ya da sayı arasında kullanılır: Aydın-İzmir yolu, Türk-Alman ilişkileri, 1914-1918.

Cümle içinde ara sözleri ve ara cümleleri ayırmak için ara sözün başına ve sonuna konur ve bitişik yazılır. Yazım Kılavuzunun örneği: "Küçük bir sürü -dört inekle birkaç koyun- köye giren geniş yolun ağzında durmuştu". Ara söz virgülle de ayrılabilir; kısa çizgi bu ayrımı daha belirgin kılar.

Dil bilgisinde kısa çizgi kök, gövde ve ekleri ayırır: al-ış, gör-gü-süz-lük. Fiil kök ve gövdelerini gösterir: al-, gör-, okut-. Eklerin başına konur: -lık, -ış. Heceleri göstermek için de kullanılır: a-raş-tır-ma. Matematikte çıkarma işareti, sıcaklıkta sıfırın altındaki değer olarak da görülür: 50-20=30, -2 °C.

Uzun çizgi

Uzun çizgi, yazıda satır başına alınan konuşmaları gösterir; bu yüzden "konuşma çizgisi" diye de anılır: "— Eski şehri gezdin mi?" Oyunlarda konuşanın adından sonra da konabilir. Kısa çizgiyle karıştırılmaması için uzunluğuna ve satır başındaki yerine dikkat edilir.

Eğik çizgi

Eğik çizgi, dizeler yan yana yazıldığında aralarına konur ve şiirin satır düzenini düz yazıda korur. Adreslerde apartman numarası ile daire numarasını, semt ile şehri ayırır: No.: 21/6. Tarihlerde gün, ay ve yılı ayırabilir: 18/11/1969.

Dil bilgisinde bir ekin farklı biçimlerini gösterir: -a/-e, -lık/-lik. Ayrıca genel ağ adreslerinde, matematikte bölme işareti olarak ve birimler arası oranlarda kullanılır: 70/2=35, g/sn.

Yay ayraç ve köşeli ayraç

Yay ayraç, cümlenin anlamını tamamlayan ama cümlenin dışında kalan ek bilgileri çevreler. Tiyatro eserlerinde ve senaryolarda konuşanın hareketlerini ve durumunu açıklar: Kadın – (Pencereye doğru yürür.) Kim var orada? Bir yazının maddelerini gösteren sayı ve harflerden sonra kapama ayracı konur: 1), a), A).

Önceki derste gördüğümüz iki kullanım da yay ayraca aittir: şüpheyi gösteren soru işareti ve alayı gösteren ünlem işareti ayraç içine alınır. Bir özel ada ya da cins ada gelen ek, ayraçtan önce yazılır: Yunus Emre'nin (1240?-1320) şiirleri.

Köşeli ayraç, ayraç içinde ayraç gerektiğinde dıştaki ayraç olarak kullanılır. Yazım Kılavuzunun örneği: "Halikarnas Balıkçısı [Cevat Şakir Kabaağaçlı (1886-1973)] en güzel eserlerini Bodrum'da yazmıştır". Alıntılarda aktaranın eklediği sözleri de köşeli ayraç gösterir.

Görsel harita

Bir işaretin görevini bulma yolu:

1. İşaret bir sözcüğü ekinden mi ayırıyor? Kesme.
2. İki sözcüğün ya da sayının arasında "-den -e, ile" anlamında mı? Kısa çizgi.
3. Satır başında bir konuşmayı mı açıyor? Uzun çizgi.
4. Bir sözü mü çevreliyor? Söz aktarılmış, vurgulanmış ya da bir eser adıysa tırnak; ek bilgiyse ayraç.
5. Ayraç içinde bir ayraç daha mı var? Dıştaki köşeli olur.

Sınav gözüyle

Bu işaretler sınavda çoğu zaman görev sorusuyla gelir: bir cümlede kullanılmış kısa çizginin ya da ayracın hangi görevle kullanıldığı ve aynı görevin hangi seçenekte de bulunduğu sorulur. Kısa çizginin görevleri çok olduğu için bu işaret en verimli soru kaynağıdır; "Aydın-İzmir" ile "-dört inekle birkaç koyun-" aynı işaretle yazılır ama görevleri farklıdır.

İkinci sık tuzak tırnak ile ayracın karıştırılmasıdır. İkisi de bir sözü çevreler; ama tırnak sözün kime ait olduğunu ya da vurgulandığını, ayraç ise sözün ek bilgi olduğunu gösterir. Bir sözü cümleden çıkardığında cümle tamamlanıyorsa ve söz yalnız açıklama katıyorsa ayraç uygundur.

Hafıza kancaları

• "Tırnak: başkasının sözü, vurgu, eser adı" — üç ana görev.
• "Kısa çizgi -den -e der" — 1914-1918, Aydın-İzmir; ara söz, ek ve hece de gösterir.
• "Uzun çizgi konuşur" — satır başında konuşma çizgisi.
• "Eğik çizgi yan yana ama ayrı" — dizeler, 21/6, -a/-e.
• "Ayraçta ayraç: dışı köşeli" — [ ... ( ... ) ... ].

Mini test

1. (kolay) "Aydın-İzmir yolu" öbeğinde kısa çizgi hangi görevle kullanılmıştır?

A) "Arasında, ile" anlamı vermek B) Satır sonunda sözcüğü bölmek C) Eki kökten ayırmak D) Ara sözü ayırmak E) Eksi değeri göstermek

2. (kolay) "Altay Sokağı No.: 21 ( ) 6" adresinde ayraçla gösterilen yere hangi işaret gelmelidir?

A) Kısa çizgi B) Eğik çizgi C) İki nokta D) Noktalı virgül E) Virgül

3. (orta) Aşağıdakilerin hangisinde yay ayraç, konuşanın hareketini göstermek için kullanılmıştır?

A) Kadın – (Pencereye doğru yürür.) Kim var orada? B) Fuzuli 1496 (?) yılında doğdu. C) 1) Giriş 2) Gelişme D) Adam, akıllı (!) olduğunu söylüyor. E) Şair (asıl adı başkadır) bu kentte yaşadı.

4. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tırnak işareti, özel olarak vurgulanmak istenen bir sözü göstermek için kullanılmıştır?

A) Annem "Akşama erken gel" dedi. B) Bu "yenilik" kimseyi sevindirmedi. C) "Sessiz Gemi" adlı şiiri okuduk. D) Öğretmen "Kitaplarınızı açın" dedi. E) Makalenin adı "Dilde Sadeleşme" idi.

5. (sınav) Aşağıdakilerin hangisinde ayraçlar kurala uygun kullanılmıştır?

A) Toplantıya üç kişi [Ali, Ayşe (başkan), Can] katıldı. B) Toplantıya üç kişi (Ali, Ayşe [başkan], Can) katıldı. C) Toplantı saat [14.30]'da başladı. D) Toplantı [1] Giriş bölümüyle açıldı. E) Toplantıya (üç kişi [Ali, Can]) katıldı.

Cevaplar

1. A — Kısa çizgi iki yer adı arasında "ile, arasında" anlamı verir.
2. B — Adreste apartman numarası ile daire numarası arasına eğik çizgi konur.
3. A — Tiyatro metninde konuşanın hareketi yay ayraç içinde verilir.
4. B — "Yenilik" sözcüğü bir aktarma ya da eser adı değil, vurgulanan bir sözdür.
5. A — Ayraç içinde ayraç gerektiğinde dıştaki köşeli, içteki yay ayraç olur.

Özet kartı

• Tırnak: aktarılan söz, vurgulanan söz, cümle içindeki eser ve bölüm adı, künyede makale adı; iç alıntıda tek tırnak.
• Kesme: sözcüğü ekinden ayırır (Ünite 1.2).
• Kısa çizgi: satır sonu, "arasında/-den -e" (1914-1918), ara söz (bitişik), kök ve ek, fiil kökü, hece, çıkarma, sıfır altı.
• Uzun çizgi: satır başındaki konuşma; oyunlarda konuşanın adından sonra.
• Eğik çizgi: yan yana dizeler, adres (21/6), tarih (18/11/1969), ek biçimleri (-a/-e), ağ adresi, bölme, birim oranı.
• Yay ayraç: ek bilgi, tiyatroda hareket, madde sırası, künye, şüphe (?) ve alay (!); ek ayraçtan önce yazılır.
• Köşeli ayraç: ayraç içinde ayraçta dıştaki; aktaranın eklediği söz.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Ünitenin üç dersinde noktalama işaretlerini görevlerine göre tek tek tanıdık. Sınav ise onları çoğu zaman bir paragrafın içine, numaralanmış boşluklara yerleştirir ve her boşluğa hangi işaretin geleceğini sorar. Ders 1.3.4, "Ustalık: paragrafta numaralı yerlere işaret yerleştirme", bu soru tipini çözmenin yöntemini kuruyor.