Nokta, virgül ve noktalı virgül

Kanca

İki cümleyi karşılaştır: "Genç kadına baktı" ve "Genç, kadına baktı". İlkinde biri genç bir kadına bakıyor; bakan kim, bilmiyoruz. İkincisinde ise bakan gençtir, baktığı kişi de bir kadındır.

Sözcükler aynı, sıraları aynı. Değişen tek şey küçük bir virgüldür ve o virgül cümlenin öznesini değiştirmiştir. Noktalama işaretleri süs değildir; konuşmada ses tonunun, duraklamanın ve vurgunun yaptığı işi yazıda onlar üstlenir.

Büyük resim

Konuşurken anlamı yalnız sözcüklerle değil, duraklamalarla ve ses tonuyla da kurarız. Bir sözü bitirdiğimizde sesimiz düşer, bir sıralama yaparken her öğeden sonra kısa bir an dururuz. Yazıda bu araçlar yoktur; onların yerini noktalama işaretleri tutar.

Bu ünite noktalama işaretlerini işlevlerine göre ele alıyor. İlk ders, en sık kullanılan üç işaretle başlıyor: nokta, virgül ve noktalı virgül. Üçü de bir duraklama gösterir, ama duraklamanın uzunluğu farklıdır. Nokta bir düşüncenin bittiğini, virgül bir sıralamanın ya da cümle içindeki kısa bir aranın sürdüğünü, noktalı virgül ise bu iki uç arasındaki orta bir durağı gösterir.

Sınav bu işaretleri iki yönden sorar: bir işaretin hangi görevle kullanıldığını ve bir boşluğa hangi işaretin gelmesi gerektiğini. İkisinde de işaretin görevini bilmek yeterlidir. Kurallar Türk Dil Kurumunun Yazım Kılavuzundaki noktalama açıklamalarına dayanır.

Kavram çekirdeği

Nokta

Nokta en çok cümlenin sonuna konur ve bir düşüncenin tamamlandığını gösterir. Ama noktanın cümle dışında da birçok görevi vardır ve sınav en çok bu görevleri sorar.

Kısaltmaların sonuna konur: Dr., Prof., vb. Sıra bildiren rakamlardan sonra konur: 3. kat, 15. madde. Tarihlerde gün, ay ve yıl arasına konur: 29.5.1453. Saat ile dakikayı ayırır: 09.15'te. Çok basamaklı sayılarda üçlü grupları ayırır: 1.000, 326.197. Ünite 1.2'de bu kullanımları sayıların yazımı içinde görmüştük; burada hepsinin aynı işaretin farklı görevleri olduğunu topluyoruz. Görev farkı ardından gelen harfe de yansır: cümle sonundaki noktadan sonra yeni cümle büyük harfle başlar, kısaltma noktasından sonra ise cümle küçük harfle sürebilir.

Virgül: kullanıldığı yerler

Virgül, cümle içindeki kısa duraklamaları gösterir. Yazım Kılavuzu onun başlıca görevlerini şöyle sıralar.

Birbiri ardınca sıralanan eş görevli sözcükleri ve sözcük öbeklerini ayırır: "Pazardan elma, armut, ayva aldık". Sıralı cümleleri birbirinden ayırır: "Umduk, bekledik, düşündük". Uzun cümlelerde yüklemden uzaklaşmış özneyi belirtir; kancadaki "Genç, kadına baktı." cümlesinde virgül, "genç" sözcüğünün sıfat değil özne olduğunu gösterir.

Cümleye eklenen ara sözleri başından ve sonundan ayırır: "Bu kitap, annemin en sevdiği kitap, rafın en üstünde duruyor". Tırnak içine alınmamış bir alıntıdan sonra konur: "Yarın gideceğim, dedi". "Evet, hayır, peki, olur" gibi cevap ve onay sözcüklerinden sonra konur: "Evet, geliyorum". Hitap için kullanılan sözcüklerden sonra da konur: "Ali, kapıyı kapatır mısın?" Sayılarda ondalık kısmı ayırır: 38,6.

Virgül: kullanılmadığı yerler

Virgülün nerede konmadığını bilmek, nerede konduğunu bilmek kadar önemlidir. Sınavın tuzakları çoğunlukla burada kurulur.

"Ve, veya, yahut" bağlaçlarından önce ve sonra virgül konmaz: "Elma ve armut aldık". Bağlama ya da pekiştirme görevindeki "de" bağlacından sonra virgül konmaz: "Ben de geleceğim". "-ınca" anlamıyla kullanılan "mi" ekinden sonra virgül konmaz: "Eve geldi mi hemen uyur". Şart ekinden sonra da virgül konmaz: "Erken gelirsen birlikte çıkarız". Bu dört durumda konuşurken kısa bir duraklama yapılsa bile yazıda virgül kullanılmaz; kulağın duyduğu durak her zaman virgüle karşılık gelmez.

Noktalı virgül

Noktalı virgül, virgülden uzun ama noktadan kısa bir durak gösterir. İki görevi vardır.

Birincisi, cümle içinde virgüllerle ayrılmış türleri ya da takımları birbirinden ayırmaktır: "Kahvaltıda ekmek, peynir, zeytin; akşam yemeğinde çorba, pilav, salata vardı". Burada virgüller her takımın kendi öğelerini, noktalı virgül ise iki takımı ayırır. Virgül kullanılsaydı hangi yiyeceğin hangi öğüne ait olduğu belirsizleşirdi.

İkincisi, öğeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri birbirinden ayırmaktır: "Sabah erken kalktı, elini yüzünü yıkadı; sonra kahvaltısını yapıp evden çıktı". Kural tek bir mantığa dayanır: içeride virgül varsa, dışarıdaki büyük sınırı göstermek için noktalı virgül gerekir.

Görsel harita

Virgül konmayan yerler

1. "ve, veya, yahut" bağlaçlarından önce ve sonra
2. "de" bağlacından sonra
3. "-ınca" anlamlı "mi" ekinden sonra
4. Şart ekinden sonra

Sınav gözüyle

Noktalama soruları çoğu zaman bir cümlede numaralanmış yerler verir ve bu yerlerden hangisine hangi işaretin geleceğini sorar. Bir başka biçimde cümlede kullanılmış bir virgülün hangi görevle kullanıldığı istenir: eş görevli sözcükleri mi ayırmıştır, özneyi mi belirtmiştir, ara sözü mü ayırmıştır?

En sık kurulan tuzak, kuralın tersinin sorulmasıdır. "Ben de, seninle geleceğim." cümlesindeki virgül ilk bakışta zararsız görünür, ama "de" bağlacından sonra virgül konmaz. Benzer biçimde "Elma, ve armut" yazımında virgül bağlaçtan önce konmuştur ve yanlıştır. Bu yüzden "virgül konmaz" listesini ezbere bilmek, soruyu çoğu zaman tek başına çözer.

Hafıza kancaları

• "Nokta düşünceyi kapatır, virgül nefes aldırır, noktalı virgül takımları ayırır" — üç durak, üç görev.
• "İçeride virgül varsa dışarıda noktalı virgül" — noktalı virgülün kuralı tek cümlede.
• "Ve, veya, yahut virgül sevmez" — bağlaçların önünde ve arkasında virgül yok.
• "De'den, -ınca'lı mi'den, şarttan sonra virgül yok" — virgülün yasak bölgeleri.
• "Genç, kadına baktı" — özneyi gösteren virgül anlamı değiştirir.

Mini test

1. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde virgül eş görevli sözcükleri ayırmak için kullanılmıştır?

A) Pazardan elma, armut, ayva aldık. B) Ali, kapıyı kapatır mısın? C) Evet, geliyorum. D) Ateşi 38,6 dereceydi. E) Yarın gideceğim, dedi.

2. (kolay) Aşağıdakilerin hangisinde nokta kullanılması gereken yerde başka bir işaret kullanılmıştır?

A) Toplantı 09.15'te başladı. B) 3. kata çıktık. C) İstanbul 29.5.1453'te alındı. D) Ders saat 14,30'da başladı. E) Prof. Dr. Ayşe Kaya konuştu.

3. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde virgül kurala aykırı kullanılmıştır?

A) Ben de, seninle geleceğim. B) Evet, haklısın. C) Umduk, bekledik. D) Hayır, gitmedim. E) Bu kitap, annemin en sevdiği kitap, rafta duruyor.

4. (orta) "Kahvaltıda ekmek, peynir, zeytin ( ) akşam yemeğinde çorba, pilav, salata vardı." cümlesinde ayraçla gösterilen yere hangi işaret gelmelidir?

A) Virgül B) Noktalı virgül C) Nokta D) İki nokta E) Üç nokta

5. (sınav) "Yaşlı adamın elini tuttu." cümlesinde elini tutan kişinin yaşlı biri olduğunu göstermek için virgül nereye konmalıdır?

A) "Yaşlı" sözcüğünden sonra B) "adamın" sözcüğünden sonra C) "elini" sözcüğünden sonra D) Cümlenin başına E) Virgüle gerek yoktur

Cevaplar

1. A — Elma, armut ve ayva aynı görevdeki sözcüklerdir; öbür seçeneklerde hitap, cevap sözcüğü, ondalık ve alıntı vardır.
2. D — Saat ile dakika arasına nokta konur: 14.30.
3. A — Bağlaç olan "de"den sonra virgül konmaz.
4. B — Virgüllerle ayrılmış iki takımı noktalı virgül ayırır.
5. A — "Yaşlı" sözcüğünden sonra konan virgül onun özne olduğunu gösterir: "Yaşlı, adamın elini tuttu."

Özet kartı

• Nokta: cümle sonu, kısaltma (Dr., vb.), sıra sayısı (3.), tarih (29.5.1453), saat (09.15), binlik ayırma (1.000).
• Virgül: eş görevli sözcükler, sıralı cümleler, yüklemden uzak özne, ara söz, tırnaksız alıntı sonu, evet/hayır/peki, hitap, ondalık (38,6).
• Virgül konmaz: ve/veya/yahut çevresinde, "de" bağlacından sonra, "-ınca" anlamlı "mi"den sonra, şart ekinden sonra.
• Noktalı virgül: virgüllü takımları ve virgüllü sıralı cümleleri ayırır.
• Özneyi gösteren virgül anlamı değiştirir: "Genç, kadına baktı."

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Bu derste tırnaksız bir alıntının sonuna virgül konduğunu gördük: "Yarın gideceğim, dedi." Aynı söz bir açıklamayı haber verdiğinde ya da yarım bırakıldığında başka işaretler devreye girer. Ders 1.3.2, "İki nokta, üç nokta, soru ve ünlem", açıklamadan önce gelen iki noktayı, eksik bırakılan sözü gösteren üç noktayı ve cümlenin tonunu taşıyan soru ve ünlem işaretlerini açıyor.