Yazım yanlışı bulma soruları

Kanca

Bir arkadaşın iş başvurusu için yazdığı dilekçeyi sana uzatıyor: "Bir göz atar mısın?" Üç satırlık bir metin. İlk okuyuşta her şey yerinde görünüyor. İkinci okuyuşta bir kesme işaretine takılıyorsun, üçüncüde bitişik yazılmış bir "bir şey"e, dördüncüde şapkası unutulmuş bir "hâlâ"ya.

Metin değişmedi; değişen, senin neye baktığın oldu. Yazım yanlışı bulma soruları tam olarak bunu ölçer: göz bir cümleyi anlam için okur, yazım için okumaz. Bu ders, gözü yazım için okumaya alıştıran bir yöntem kuruyor.

Büyük resim

Ünitenin altı dersinde yazım kurallarını konu konu öğrendik: büyük harfler, sayılar ve tarihler, birleşik kelimeler, "de", "ki", "mi" ve bağlaçlar, kısaltmalar ve kesme işareti, düzeltme işareti ve sık yanlış yazılan sözcükler. Sınavda bu konular ayrı başlıklar altında gelmez. Seçenekler ünitenin dört beş ayrı konusundan karışık gelir; dördü kurala uygundur, yalnız biri bir kuralı çiğner.

Bu yüzden yazım sorusunu çözmek, bütün kuralları aynı anda akılda tutmayı gerektirir. Ama bütün kuralları her cümleye sırayla uygulamak hem yorucu hem yavaştır. Daha iyi bir yol, cümlede bir kurala takılabilecek yerleri, yani işaretleri bulup yalnız onları denetlemektir.

İşaretler sınırlıdır ve her biri bir kurala bağlıdır. Büyük harfle başlayan bir sözcük büyük harf kuralını, bir kesme işareti kesme kuralını, bir rakam sayı kuralını çağırır. Bu dersin işi bu eşleşmeyi bir alışkanlığa dönüştürmektir.

Kavram çekirdeği

İşaret avı: neye bakılır?

Bir cümleyi yazım için okurken şu işaretlerde dur. Her işaret bir soruyu beraberinde getirir.

Büyük harfle başlayan sözcük: Belirli ve tek bir varlığın adı mı? Ay ya da gün adıysa belirli bir tarih mi bildiriyor? Yer adıysa tür bildiren sözcük de büyük mü (Van Gölü)?

Kesme işareti: Önündeki sözcük gerçekten özel ad, kısaltma, sayı ya da belirli tarih mi? Kurum adıysa kesme olmamalı. Ardından gelen ek okunuşa uyuyor mu (TDK'den, 1923'te, kg'dan)?

Rakam: Birden fazla sözcüklü bir sayı yazıyla bitişik yazılmış mı? Sıra sayısında nokta ile ek birlikte mi kullanılmış? Saatte virgül var mı?

"de", "da", "ki", "mi": Ek mi bağlaç mı? Bağlaçsa ayrı, sertleşmemiş ve kesmesiz mi? Soru ekiyse önündeki sözcükten ayrı, ardındaki eklere bitişik mi?

Bitişik ya da ayrı adayı: "bir", "her", "etmek", "olmak" ile kurulmuş öbekler, bitki ve hayvan adları, tasvir fiilleri. Ses olayı ya da anlam kayması var mı?

Ünlünün üstünde şapka ya da şapka olması gereken yer: hala ile hâlâ, askeri ile askerî, kâğıt ve dükkân gibi ince k, g, l'li sözcükler.

Sık yanlış yazılan sözcük: yalnız, yanlış, herkes, orijinal, laboratuvar. Bu sözcükler göz tarafından bir bütün olarak tanınır; harf harf okunmazsa yanlışları kaçar.

Doğru görünen yanlışlar

Bazı yazımlar alışkanlıkla doğru sanılır ama kurala aykırıdır. Bunlar sınavın çeldiricilerinin çoğunu oluşturur.

"Türk Dil Kurumu'nun" kesme taşır, ama kurum adına gelen ek kesmeyle ayrılmaz. "5.'inci" iki sıra işaretini birlikte kullanır. "Birşey" ve "herşey" bitişik yazılmıştır, oysa ikisi de ayrıdır. "Ahmet'de geldi" cümlesinde bağlaç olan "de" kesmeyle ayrılmıştır. "İstanbul'lu" yapım ekini kesmeyle ayırır. "14,30" saati virgülle gösterir.

Yanlış görünen doğrular

Bazı yazımlar ilk bakışta tuhaf görünür ama kurala uygundur. Soru yazarı bunları doğru seçeneklere yerleştirerek adayı yanlış seçeneğe iter.

"TDK'den" ince ekiyle doğrudur, çünkü kısaltma "te-de-ke" diye okunur. "100'de" doğrudur, çünkü "yüz" yumuşak ünsüzle biter. "Bugünkü" uyuma giren üç "-ki" sözcüğünden biridir. "Türk Dil Kurumunun" kesmesiz yazımıyla doğrudur. "17 Aralık'a" belirli bir tarih bildirdiği için kesme alır. "Yapıverdi" ve "bakakaldı" tasvir fiili olarak bitişiktir.

Bir örnek

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir yazım yanlışı vardır?

A) Toplantı 12 Mart'ta saat 14.30'da TBMM'de yapılacak. Belirli tarih bildiren ay adı ve kısaltma kesmeyle ayrılmış, saat noktayla gösterilmiş, ekler okunuşa uymuştur; yanlış yoktur.

B) Herkes bir şeyler getirdi, biz de tatlı aldık. "Herkes" doğru, "bir şeyler" ayrı, bağlaç olan "de" ayrı ve kesmesizdir; yanlış yoktur.

C) Kurum, raporu Türk Dil Kurumu'na gönderdi. Kurum adına gelen ek kesmeyle ayrılmaz; doğrusu "Türk Dil Kurumuna"dır. Yanlış buradadır.

D) Hâlâ yazılmamış birkaç dilekçe var. "Hâlâ" şimdiye kadar anlamında işaretle, "birkaç" bitişik yazılmıştır; yanlış yoktur.

E) Ayşe Hanım, kitabın 3. bölümünü okudu. Unvan büyük harfle başlamış, sıra sayısı yalnız noktayla gösterilmiştir; yanlış yoktur.

Aranan seçenek C. Bu soruda A seçeneği en çok işaret taşıyan cümledir ve göz önce oraya yönelir; ama işaret çokluğu yanlışın orada olduğunu göstermez. Her işareti tek tek kurala vurmak, kalabalık ama doğru cümleyi aceleyle elemekten korur.

Hız ve "yoktur" kalıbı

Soru kökü "yanlış vardır" diyorsa ilk yanlışı bulduğunda durabilirsin. Kök "yanlış yoktur" diyorsa durum tersine döner: dört seçeneğin her birinde bir yanlış bulman gerekir. Burada bir kısa yol vardır: her seçenekte bir yanlış bulduğun anda o seçeneği ele ve bir sonrakine geç. Bir seçenekte birden fazla yanlış olabilir; ikincisini aramak zaman kaybıdır.

Görsel harita

Tarama sırası:

1. Soru kökünü oku: "vardır" mı, "yoktur" mu?
2. Her cümlede işaretleri işaretle.
3. Her işareti ilgili kurala vur.
4. "Vardır" kökünde ilk yanlışta dur; "yoktur" kökünde her seçenekte bir yanlış bulup ele.
5. Sık yanlış yazılan sözcükler için cümleyi bir kez de harf harf tara.

Sınav gözüyle

Yazım sorularının en sinsi yanı, yanlışın genellikle en sade cümlede saklanmasıdır. Bol rakamlı, kısaltmalı, kesmeli bir cümle aday tarafından dikkatle denetlenir; "Yanlız kalmak istedi" gibi kısa bir cümle ise bir bakışta geçilir. İşaret avı bu dengesizliği giderir, çünkü sık yanlış yazılan sözcük de bir işarettir.

İkinci tuzak, bir seçeneğin kural bilgisini değil anlamı sınamasıdır. "Hala oradaydı" cümlesi teyzeden söz ediyorsa doğrudur, zamandan söz ediyorsa yanlıştır. Böyle bir seçenekte cümlenin anlamını tartmadan karar verilemez; yazım bilgisi tek başına yetmez.

Hafıza kancaları

• "İşaret avla, kurala vur" — büyük harf, kesme, rakam, de/ki/mi, bitişik adayı, şapka.
• "Kalabalık cümle masumdur" — yanlış çoğu zaman sade cümlede saklanır.
• "Vardır'da dur, yoktur'da ele" — iki soru kökünün iki ayrı hız kuralı.
• "Sık yanlışı harf harf oku" — yalnız, herkes, orijinal göz tarafından bütün olarak tanınır.
• "Anlam sorusuysa önce anla" — hala ile hâlâ ancak cümlenin anlamıyla ayrılır.

Mini test

1. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir yazım yanlışı vardır?

A) Ankara'ya akşam vardık. B) Her şey yolunda gidiyor. C) Kitap da aldım, defter de. D) TDK'dan bir yazı geldi. E) Bugünkü toplantı ertelendi.

2. (kolay) Aşağıdakilerden hangisi doğru yazılmıştır?

A) birşey B) 5.'inci C) yardımetmek D) yapıverdi E) İstanbul'lu

3. (orta) "Ahmet de kurumun yayınlarını Türk Dil Kurumu'nun sitesinden indirdi." Bu cümlede yanlış yazılmış sözcük hangisidir?

A) Ahmet de B) kurumun C) yayınlarını D) Türk Dil Kurumu'nun E) sitesinden

4. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde iki ayrı yazım yanlışı vardır?

A) Herkez saat 14,30'da geldi. B) Ahmet de geldi. C) Hâlâ bekliyoruz. D) Yanlız kaldı. E) Birkaç kitap aldım.

5. (sınav) Aşağıdaki cümlelerden hangisi yazım bakımından kusursuzdur?

A) 29 Ekim'de TBMM'de askerî bir tören düzenlendi. B) Yarın sabah Kızılırmak'ın kıyısında herkez toplanacak. C) Kitabın 4.'üncü bölümünü okudun mu? D) Annem de yazıyı Türk Dil Kurumu'na gönderdi. E) Haberi duyunca bakakaldı, sonra yalnış bir şey söyledi.

Cevaplar

1. D — "TDK" "te-de-ke" diye okunur; doğrusu "TDK'den"dir.
2. D — "Yapıverdi" tasvir fiili olarak bitişik yazılır; öbürleri bir şey, 5. ya da 5'inci, yardım etmek ve İstanbullu olmalıdır.
3. D — Kurum adına gelen ek kesmeyle ayrılmaz: Türk Dil Kurumunun.
4. A — "Herkes" yanlış yazılmış, saat de virgülle gösterilmiştir.
5. A — Belirli tarih ve kısaltma kesmeyle ayrılmış, nispet î'si işaretlenmiştir; öbür seçeneklerde herkes, 4. ya da 4'üncü, Türk Dil Kurumuna ve yanlış olmalıdır.

Özet kartı

• Yazım sorusunda yanlış, beş cümleden birine farklı bir konudan saklanır.
• İşaret avı: büyük harf, kesme, rakam, de/ki/mi, bitişik adayı, şapka, sık yanlış sözcük.
• Her işaret bir kuralı çağırır; kuralı yalnız işaretli yerde uygula.
• Doğru görünen yanlışlar: Türk Dil Kurumu'nun, 5.'inci, birşey, Ahmet'de (bağlaç), İstanbul'lu, 14,30.
• Yanlış görünen doğrular: TDK'den, 100'de, bugünkü, Türk Dil Kurumunun, 17 Aralık'a, yapıverdi.
• "Vardır" kökünde ilk yanlışta dur; "yoktur" kökünde her seçenekte bir yanlış bulup ele.
• Kalabalık cümle çoğu zaman doğrudur; sade cümleyi de harf harf tara.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Yazım yanlışı sorularında çoğu zaman bir noktalama işareti de karışır: 1.1.5'te bir virgülün ulamayı durdurduğunu, 1.2.1'de iki noktadan sonra gelen sözün büyük ya da küçük harfle başladığını gördük. Ders 1.3.1, "Nokta, virgül ve noktalı virgül", noktalama işaretleri ünitesini en sık kullanılan bu üç işaretle açıyor.