Dikkat edilmesi gereken sözcükler ve düzeltme işareti

Kanca

Telefonuna bir mesaj düşüyor: "Hala bekliyorum." Bir an duraksarsın. Babanın kız kardeşi mi seni bekliyor, yoksa biri hâlâ, yani şu ana kadar, bekliyor mu? Yazanın aklındaki ikincisiydi; ama yazdığı birincisi oldu.

İki sözcük arasındaki fark, "a"nın üstündeki küçük bir şapkadır. Türkçede bu şapkanın adı düzeltme işaretidir ve kullanıldığı yerler sınırlı ama kesindir. Bu ders o yerleri ve bir de kuralla değil, tek tek akılda tutularak doğru yazılan sözcükleri topluyor.

Büyük resim

Yazım kurallarının çoğu genel ilkelerdir: büyük harf, birleşik kelime, kesme işareti. Bu ünitenin son konu dersi ise iki farklı türden bilgiyi bir araya getirir.

Birincisi düzeltme işaretidir. Türk alfabesinde â, î, û diye ayrı harfler yoktur; düzeltme işareti var olan ünlünün üstüne konan bir yardımcı işarettir. Görevi, yazıda kaybolacak bir ses farkını görünür kılmaktır: bir ünlünün uzun okunduğunu, önündeki ünsüzün ince söylendiğini ya da bir ekin farklı bir görev taşıdığını.

İkincisi, kural çıkarılamayan ama sık yanlış yazılan sözcüklerdir. "Yalnız" ya da "yanlış" sözcüklerinin doğru yazımını bir kuraldan türetemeyiz; sözcüğün kökenini hatırlamak ya da sözlükteki biçimini bilmek gerekir. Sınav bu sözcükleri her yıl yeni bir cümleye yerleştirir.

Kavram çekirdeği

Düzeltme işareti: aynı yazılan sözcükleri ayırmak

Yazılışları aynı, okunuşları ve anlamları farklı sözcükleri ayırmak için ünlünün üstüne düzeltme işareti konur. Yazım Kılavuzunun verdiği örnekler: hala (babanın kız kardeşi) ve hâlâ (henüz, şimdiye kadar); adem (yokluk) ve âdem (insan). Ünite 1.1'de gördüğümüz kar (yağış) ve kâr (kazanç) çifti de bu gruptandır.

Bu kullanımda işaret, uzun okunan ünlüyü gösterir. "Hâlâ" sözcüğünde iki "a" da uzun söylenir ve işaret ikisinin de üstüne konur. Kılavuz, bazı sözcüklerde karışma ihtimali olsa da işaretin kullanılmadığını ayrıca belirtir: katil, kadir gibi sözcükler işaretsiz yazılır.

Düzeltme işareti: ince k, g, l'den sonra

Arapça ve Farsçadan dilimize girmiş sözcüklerde ve özel adlarda, ince söylenen k, g ve l ünsüzlerinden sonra gelen "a" ve "u" ünlülerinin üstüne düzeltme işareti konur: kâğıt, dükkân, dergâh, rüzgâr, hikâye. Bu işaret ünlünün uzun okunduğunu değil, önündeki ünsüzün ince olduğunu gösterir.

Özel adlarda da aynı kural geçerlidir; Yazım Kılavuzu bu yer adını "Elâzığ" biçiminde verir. Bu kullanım 1.1.1'deki konuyla doğrudan bağlantılıdır: k, g, l harflerinin kalın ve ince iki sesi karşıladığını, yazının bu farkı ancak düzeltme işaretiyle gösterebildiğini orada görmüştük.

Düzeltme işareti: nispet î'si

Arapçadan gelen ve "-e ait, -e özgü" anlamı katan "-î" ekine nispet î'si denir. Bu ekin üstüne düzeltme işareti konur ve böylece aynı biçimdeki iyelik ya da belirtme ekinden ayrılır: askerî (askerlikle ilgili) ve askeri (onun askeri), millî, resmî, dinî.

İşaret, sözcüğe Türkçe ekler geldiğinde de korunur: millîleştirmek, resmîleşmek. "Askerî" ile "askeri" arasındaki fark bir sınavda bir cümleyi doğrudan yanlış kılabilir: "Askeri bir tören düzenlendi" cümlesi "onun askeri" anlamına kayar.

İki eki ayırmanın kısa yolu, sözcüğün önüne "onun" koyup cümlenin anlamını korumasına bakmaktır. "Komutan, askeri ile konuştu" cümlesinde "onun askeri" anlamı yerindedir; ek iyeliktir ve işaret konmaz. "Askerî araç, askerî okul" öbeklerinde ise sözcük bir adı niteler ve "askerlikle ilgili" anlamı verir; ek nispet î'sidir. Aynı deneme "resmî", "dinî" ve "millî" için de işe yarar.

Sık yanlış yazılan sözcükler

Bazı sözcükler kurala değil, sözlükteki biçimlerine göre yazılır ve sık sık yanlış yazılır. Bunları akılda tutmanın en iyi yolu kökenleriyle birlikte öğrenmektir.

"Yalnız" sözcüğü "yalın" ile akrabadır; bu yüzden "l" önce, "n" sonra gelir: "yanlız" yanlıştır. "Yanlış" ise "yanılmak" fiilinden gelir; burada "n" önce, "l" sonra gelir: "yalnış" yanlıştır. İki sözcük birbirinin aynası gibidir ve sınavda çoğu zaman birlikte görünür.

Sözlükteki biçimi akılda tutulacak öbür sözcüklerden bazıları şunlardır: herkes ("herkez" değil), şoför ("şöför" değil), orijinal ("orjinal" değil), eşofman ("eşortman" değil), makine ("makina" değil), egzoz ("egsoz" değil), antrenman ("antreman" değil), laboratuvar ("labaratuvar" değil), kılavuz ("klavuz" değil), tıraş ("traş" değil), sürpriz ("süpriz" değil), şarj ("şarz" değil). Bu yanlış biçimlerin çoğu, günlük konuşmadaki kısaltılmış söyleyişten doğar: "traş", "antreman" ya da "süpriz" kulağa tanıdık geldiği için doğru sanılır. Kuşkuya düşüldüğünde başvurulacak yer Güncel Türkçe Sözlük'tür.

Görsel harita

Sık yanlış yazılan çiftler:

1. yalnız (yalın'dan) — "yanlız" değil
2. yanlış (yanılmak'tan) — "yalnış" değil
3. herkes — "herkez" değil
4. orijinal — "orjinal" değil
5. laboratuvar — "labaratuvar" değil

Sınav gözüyle

Düzeltme işareti soruları çoğu zaman bir cümlenin anlamını sorgular. "Hala oradaydı" ve "Hâlâ oradaydı" cümlelerinin ikisi de dil bilgisi bakımından doğrudur; yanlış olan, cümlenin anlattığı durumla işaretin uyuşmamasıdır. Bu yüzden önce cümlenin ne demek istediğini anla, sonra işaretin gerekip gerekmediğine karar ver.

Sık yanlış yazılan sözcükler ise bir yazım yanlışı sorusunun içine, kuralla ilgili başka ayrıntıların arasına gizlenir. Gözün "yanlız" ya da "herkez" gibi biçimlere alışkın olduğu için bu yanlışlar okurken kolayca kaçar. Seçenekleri sesli okumak yerine harf harf taramak bu tür yanlışları yakalamanın en güvenilir yoludur.

Hafıza kancaları

• "Hala teyze değil, hâlâ zaman" — işaretsiz hala akrabadır, işaretli hâlâ henüz demektir.
• "Şapka inceliği gösterir" — kâğıt, dükkân, rüzgâr: ince k, g, l'den sonra a ve u.
• "Askerî ordudan, askeri birinden" — nispet î'si ile iyelik eki.
• "Yalnız yalından, yanlış yanılmaktan" — l ile n'nin yerini kök gösterir.
• "Kuşkuda sözlük" — herkes, şoför, orijinal, laboratuvar.

Mini test

1. (kolay) Aşağıdakilerin hangisinde "yalnız" sözcüğü doğru yazılmıştır?

A) yanlız B) yalnız C) yalınız D) yalnıs E) yanliz

2. (kolay) "Şimdiye kadar, henüz" anlamındaki sözcük aşağıdakilerin hangisinde doğru yazılmıştır?

A) hala B) hâla C) halâ D) hâlâ E) halla

3. (orta) Aşağıdakilerin hangisinde düzeltme işareti önceki ünsüzün ince okunduğunu göstermek için kullanılmıştır?

A) hâlâ B) âdem C) dükkân D) askerî E) millî

4. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde nispet î'sinin yazımı yanlıştır?

A) Resmî bir yazı geldi. B) Millî maçı izledik. C) Askeri tören sabah başladı. D) Dinî bayramlar takvimde işaretli. E) Kurum millîleştirildi.

5. (sınav) Aşağıdaki cümlelerden hangisi yazım bakımından kusursuzdur?

A) Herkez toplantıya zamanında geldi. B) Raporu orjinal haliyle teslim etti. C) Kâğıtları dükkânın arka odasına taşıdık. D) Yanlız kalmak istediğini söyledi. E) Labaratuvar sonuçları bekleniyor.

Cevaplar

1. B — "Yalnız" sözcüğü "yalın" ile akrabadır; l önce gelir.
2. D — Bu anlamdaki sözcüğün iki ünlüsü de uzun okunur ve işaretle yazılır.
3. C — "Dükkân" sözcüğünde işaret, k'nin ince okunduğunu gösterir; öbür seçeneklerde uzunluk ya da nispet î'si gösterilir.
4. C — "Askerlikle ilgili" anlamında nispet î'si işaretle yazılır: askerî tören.
5. C — "Kâğıt" ve "dükkân" doğru yazılmıştır; öbür seçeneklerde herkes, orijinal, yalnız ve laboratuvar olmalıdır.

Özet kartı

• Düzeltme işareti ayrı bir harf değil, ünlünün üstüne konan yardımcı bir işarettir.
• Aynı yazılan sözcükleri ayırır: hala / hâlâ, adem / âdem, kar / kâr; katil ve kadir işaretsiz yazılır.
• İnce k, g, l'den sonra gelen a ve u işaret alır: kâğıt, dükkân, rüzgâr, hikâye.
• Nispet î'si işaretle yazılır ve Türkçe ek alınca da korunur: askerî, millî, millîleştirmek.
• Yalnız (yalın'dan) ve yanlış (yanılmak'tan) birbirinin aynasıdır.
• Herkes, şoför, orijinal, eşofman, makine, egzoz, antrenman, laboratuvar, kılavuz, tıraş, sürpriz, şarj sözlükteki biçimleriyle yazılır.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Ünitenin bütün kurallarını tek tek gördük: büyük harf, sayı, birleşik kelime, "de" ve "ki", kısaltma ve kesme, düzeltme işareti. Sınav ise bunları ayrı ayrı sormaz; beş cümlenin her birine farklı bir kuralı saklar. Ders 1.2.7, "Ustalık: yazım yanlışı bulma soruları", bu karışık soruları hızla taramanın bir yöntemini kuruyor.