Kısaltmalar ve eklerin yazımı

Kanca

Bir dilekçe yazıyorsun: "Bu bilgiyi TDK'dan aldım." Yanındaki arkadaşın itiraz ediyor: "Kurum kalın, 'dan' olur." Bir başkası "Kısaltma 'TeDeKa' diye okunur, 'den' olmalı." diyor. Üçü de kendinden emin.

Doğrusu "TDK'den"dir, çünkü kısaltma "te-de-ke" diye okunur ve son ses incedir. Ekin kalın mı ince mi olacağını kurumun adı değil, kısaltmanın okunuşu belirler. Bu ders, kısaltmaların ve onlara gelen eklerin bu tür küçük ama kesin kurallarını topluyor.

Büyük resim

Kısaltma, uzun bir adı ya da sözcüğü yazıda kısa yoldan göstermenin yoludur. Türkçede üç tür kısaltma vardır ve her birinin kendi yazım düzeni bulunur. Kurum adları büyük harfle ve noktasız kısaltılır, ölçü birimleri küçük harfle ve noktasız, öbür sözcükler ise genellikle noktayla.

Kısaltmaya ek gelince bir soru doğar: ek, kısaltmanın yazılışına mı, uzun biçimine mi, yoksa okunuşuna mı uyacak? Yazım Kılavuzu bu soruyu okunuşla cevaplar; ama büyük harfli ve küçük harfli kısaltmalarda "okunuş" farklı şeyleri gösterir.

Bu ders aynı zamanda kesme işaretinin haritasını tamamlıyor. Önceki derslerde kesmeyi özel adlarda ve sayılarda gördük; burada kesmenin hangi eklerden önce konduğunu, hangi durumlarda ise hiç kullanılmadığını bir arada topluyoruz.

Kavram çekirdeği

Kısaltma türleri

Kurum, kuruluş ve ülke adlarının kısaltmaları büyük harfle ve noktasız yazılır: TBMM, TDK, ABD. Gelenekselleşmiş birkaç kısaltma noktalı kalır: T.C. Bazı kısaltmalar akılda kalsın diye bir sözcük gibi okunacak biçimde kurulur: BOTAŞ, TÖMER, NATO.

Uluslararası ölçü birimlerinin kısaltmaları küçük harfle ve noktasız yazılır: m, cm, km, g, kg, l. Sonlarına nokta konmaz; "5 km." yazımındaki nokta ancak cümle orada bitiyorsa cümlenin noktasıdır, kısaltmanın değil.

Öbür sözcükler genellikle ilk harf ve belirleyici ünsüzlerle kısaltılıp sonuna nokta konur. Özel ad ve unvanların kısaltmaları büyük, sıradan sözcüklerinki küçük harfle başlar: Prof., Dr., çev. (çeviren), sf. (sıfat).

Kısaltmalara gelen ekler

Kısaltmalara gelen ekler kesme işaretiyle ayrılır ve kısaltmanın okunuşuna göre biçim alır. Büyük harfli kısaltmalarda bu okunuş, son harfin adıdır. TDK "te-de-ke" diye okunur ve ince "e" ile biter: TDK'den, TDK'ye. ABD "a-be-de" diye okunur: ABD'ye, ABD'de. TBMM "te-be-me-me" diye okunur: TBMM'nin, TBMM'ye.

Bir sözcük gibi okunan kısaltmalar ise o sözcüğün okunuşuna göre ek alır: NATO'ya, NATO'dan, BOTAŞ'ın. Bu kısaltmalarda sert bir ünsüzle bitiş olsa bile yumuşama yapılmaz: TÜBİTAK'ın, "TÜBİTAĞ'ın" değil.

Küçük harfli ölçü kısaltmalarında ise ek, kısaltmanın harflerine değil açılımının okunuşuna uyar: kg'dan (kilogramdan), cm'yi (santimetreyi), km'de (kilometrede). Büyük ve küçük harfli kısaltmalar arasındaki bu fark, sınavın en sevdiği ayrıntıdır.

Kesme işareti: kullanıldığı yerler

Kesme işareti, bir özel adı ona gelen çekim ekinden ayırır: Ankara'ya, Kurtuluş Savaşı'nı, Türkiye'mizin. Kişi adlarından sonra gelen unvanlara gelen ekler de kesmeyle ayrılır: Nihat Bey'e, Ayşe Hanım'dan.

Kısaltmalara ve rakamla yazılan sayılara gelen ekler kesmeyle ayrılır: TDK'nin, 1985'te, 8'inci madde. Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adlarına gelen ekler de kesmeyle ayrılır: "17 Aralık'a kadar", "12 Temmuz 2010 Pazartesi'nin". Harflere gelen eklerde de kesme kullanılır: "a'dan z'ye".

Tarihlerde ek, ay adının okunuşuna uyar ve Ünite 1.1'deki benzeşme burada da çalışır: 3 Mart'ta, 1 Mayıs'ta, 29 Ekim'de. Belirli bir tarih bildirmeyen ay adı ise hem küçük harfle yazılır hem de kesme almaz, çünkü artık bir özel ad değildir: "martta hava ısınır", "ekimde okullar açıktır". Büyük harf ile kesme işareti burada birlikte gelir ve birlikte gider.

Kesme işareti: kullanılmadığı yerler

Kurum ve kuruluş adlarına gelen ekler kesmeyle ayrılmaz: "Türkiye Büyük Millet Meclisine", "Türk Dil Kurumunun". Aynı kurumun kısaltması ise kesme alır: TBMM'ye, TDK'nin. Uzun adla kısaltma arasındaki bu fark, ilk bakışta tutarsız görünen ama kesin bir kuraldır.

Özel adlara gelen yapım ekleri kesmeyle ayrılmaz: Türklük, Türkçülük, İstanbullu. Çokluk eki "-ler" de kesme almaz: Ahmetler, Mehmetler. Bir özel adın yerine kullanılan zamir de özel ad sayılmaz ve kesme almaz: "Ali geldi; onu bekliyorduk."

Görsel harita

Kısaltmaya ek getirme sırası:

1. Kısaltma büyük harfli mi küçük harfli mi?
2. Büyük harfliyse sözcük gibi mi okunuyor (NATO), harf harf mi (TDK)?
3. Harf harf okunuyorsa son harfin adına bak.
4. Küçük harfliyse açılımını oku: kg → kilogram.
5. Eki okunuşa göre seç ve kesmeyle ayır; sert ünsüzü yumuşatma.

Sınav gözüyle

Kısaltma ve kesme soruları sık sık aynı cümlede birleşir. Bir cümlede hem bir kurum kısaltması hem bir tarih hem bir ölçü bulunabilir ve her birinin ayrı kuralı vardır. En sağlam yol, cümledeki her kesme işaretini tek tek durdurup "burada kesme olmalı mı, olmalıysa ek doğru mu?" diye sormaktır.

İki tuzak özellikle sık görülür. Birincisi kurum adlarıdır: "Türk Dil Kurumu'nun" yazımı ilk bakışta doğru görünür, çünkü özel adlarda kesmeye alışığızdır; oysa kurum adı kesme almaz. İkincisi küçük harfli kısaltmalardır: "kg'den" yazan aday harflerin son sesine bakmıştır, oysa ek "kilogram" sözcüğüne uyar.

Hafıza kancaları

• "Büyük harfte son harf konuşur" — TDK'den, ABD'ye, TBMM'nin.
• "Küçük harfte açılım konuşur" — kg'dan, cm'yi, km'de.
• "Sözcük gibi okunan sözcük gibi ek alır, ama yumuşamaz" — NATO'dan, TÜBİTAK'ın.
• "Kısaltma kesmeli, kurum adı kesmesiz" — TBMM'ye ama Türkiye Büyük Millet Meclisine.
• "Yapım eki ve -ler kesme istemez" — İstanbullu, Türklük, Ahmetler.

Mini test

1. (kolay) Aşağıdakilerden hangisi doğru yazılmıştır?

A) TDK'dan B) TDK'den C) TDKden D) TDK'ten E) TDK.dan

2. (kolay) Aşağıdakilerin hangisinde ölçü kısaltması doğru yazılmıştır?

A) 5 Km yürüdük. B) 5 km. yürüdük. C) 5 km yürüdük. D) 5 KM yürüdük. E) 5 k.m. yürüdük.

3. (orta) Aşağıdakilerin hangisinde kesme işareti yanlış kullanılmıştır?

A) Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne B) TBMM'ye C) Ankara'ya D) 1985'te E) Ayşe Hanım'dan

4. (orta) Aşağıdakilerin hangisinde kesme işareti gereksiz kullanılmıştır?

A) İstanbul'lu B) İstanbul'da C) Kurtuluş Savaşı'nı D) 17 Aralık'a E) NATO'ya

5. (sınav) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir yazım yanlışı yoktur?

A) Raporu TÜBİTAĞ'a gönderdik. B) Toplantı 3 Mart'ta TBMM'de yapılacak. C) Ahmet'ler bu akşam bize gelecek. D) Paketi 2 kg'den hafif tut. E) Türk Dil Kurumu'nun sözlüğüne baktık.

Cevaplar

1. B — "TDK" "te-de-ke" diye okunur, son ses ince olduğu için ek "-den"dir.
2. C — Ölçü kısaltmaları küçük harfle ve noktasız yazılır.
3. A — Kurum adına gelen ek kesmeyle ayrılmaz: Türkiye Büyük Millet Meclisine.
4. A — Yapım eki "-lu" kesmeyle ayrılmaz: İstanbullu.
5. B — Belirli tarih bildiren ay adına ve kısaltmaya gelen ekler kesmeyle ayrılır; öbür seçeneklerde TÜBİTAK'a, Ahmetler, kg'dan ve Türk Dil Kurumunun olmalıdır.

Özet kartı

• Kurum kısaltmaları büyük harfle ve noktasız (TBMM, TDK); ölçü kısaltmaları küçük harfle ve noktasız (kg, km); öbürleri çoğunlukla noktalı (Prof., çev.).
• Büyük harfli kısaltmaya gelen ek son harfin okunuşuna uyar: TDK'den, ABD'ye.
• Sözcük gibi okunan kısaltma sözcük gibi ek alır ve yumuşamaz: NATO'dan, TÜBİTAK'ın.
• Küçük harfli ölçü kısaltmasına gelen ek açılımın okunuşuna uyar: kg'dan, cm'yi.
• Kesme: özel ad ve unvan, kısaltma, sayı, belirli tarih bildiren ay ve gün adı, harf.
• Kesme yok: kurum adları (Türk Dil Kurumunun), yapım ekleri (İstanbullu), "-ler" (Ahmetler), özel ad yerine kullanılan zamir.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

"TÜBİTAK'ın" sözcüğünde beklenen yumuşamanın yapılmadığını gördük; bazı sözcükler kuralla değil, kendine özgü yazımlarıyla akılda tutulur. Ünite 1.1'de "kar" ile "kâr" arasındaki farkı gösteren düzeltme işaretiyle tanışmıştık. Ders 1.2.6, "Dikkat edilmesi gereken sözcükler ve düzeltme işareti", en sık yanlış yazılan sözcükleri ve düzeltme işaretinin hangi durumlarda zorunlu olduğunu açıyor.