“de”, “ki”, “mi” ve bağlaçların yazımı

Kanca

Hava durumu sunucusu iki cümle okuyor: "Ankara'da kar yağıyor." ve "Ankara da kar yağıyor." Kulak aradaki farkı neredeyse duymaz. Yazıda ise fark keskindir ve anlam da değişir.

İlk cümle kar yağan yeri söyler: kar Ankara'dadır. İkinci cümle ise başka bir yerde kar yağdığını varsayar ve Ankara'yı da bu listeye ekler. Bir kesme işareti ile bir boşluk, iki ayrı haber verir. Bu ders, Türkçenin en çok yanlış yazılan üç küçük sözcüğünü ve onların ek kılığına girmiş ikizlerini ayırmayı öğretiyor.

Büyük resim

Türkçede bazı küçük birimler hem ek hem de ayrı bir sözcük olarak kullanılır. "De", "ki" ve "mi" bunların en bilinenleridir. Ek olduklarında sözcüğe bitişirler; ayrı bir sözcük olduklarında araya boşluk girer.

Hangisinin hangisi olduğunu anlamak için görevine bakılır. Ek olan "-de" bir yer ya da zaman bildirir: evde, saat beşte. Bağlaç olan "de" ise bir şeyi öncekilere ekler, "bile" ya da "dahi" anlamı katar: ben de, sen de. Görev farklı olunca yazım da farklı olur.

Sınav bu farkı çoğu zaman bir kesme işaretiyle, bir sertleşmeyle ya da bir boşlukla saklar. Ses bilgisi ünitesinde öğrendiğimiz kurallar burada bir sınama aracına dönüşür: ek olan "-de" sertleşebilir, bağlaç olan "de" asla sertleşmez.

Kavram çekirdeği

"de" bağlacı ve "-de" eki

Bağlaç olan "de" her zaman ayrı yazılır ve önündeki sözcüğün son ünlüsüne göre "da" ya da "de" olur: ben de, kitap da, okul da. Sertleşmez, yani "ta" ya da "te" biçimine girmez. Önündeki sözcük özel ad olsa bile kesme işareti almaz: Ahmet de, Ankara da.

Bulunma hâli eki olan "-de" ise sözcüğe bitişik yazılır ve sert ünsüzden sonra sertleşir: evde, okulda, kitapta, sokakta. Özel adlara gelince kesme işaretiyle ayrılır: Ankara'da, Ahmet'te.

İkisini ayırmanın en güvenilir yolu çıkarma denemesidir. "De"yi cümleden çıkarınca cümle bozulmuyor, yalnız "bile, dahi" anlamı kayboluyorsa bağlaçtır: "Ben de geldim" → "Ben geldim". Çıkarınca cümle bozuluyorsa ektir: "Evde kaldım" → "Ev kaldım". Bir başka yol, sertleşmeye bakmaktır: "-te, -ta" görünüyorsa kesinlikle ektir.

"ki" bağlacı ve "-ki" eki

Bağlaç olan "ki" ayrı yazılır ve iki cümleyi ya da bir yargı ile açıklamasını birbirine bağlar: "Duydum ki gelmişsin.", "Öyle yorgunum ki ayakta duramıyorum." Ünlü uyumuna girmez, her zaman "ki" kalır.

Bazı sözcüklerde bağlaç olan "ki" kalıplaşmış ve bitişik yazılır: belki, çünkü, sanki, oysaki, mademki. Beş sözcüklük bu liste olduğu gibi akılda tutulur; "madem ki", "sanki" yerine "san ki" gibi biçimler yanlıştır.

Ek olan "-ki" ise sözcüğe bitişik yazılır. Bir yer ya da zaman bildiren sözcükten sıfat yapar (evdeki kitap, yarınki toplantı, akşamki konuk) ya da bir adın yerini tutan zamir yapar (benimki, seninki, onunki). Ek olan "-ki"den sonra başka ekler gelebilir: benimkiler, evdekini.

"-ki" eki de çoğu zaman ünlü uyumuna girmez: akşamki, yarınki. Yalnız birkaç sözcükte uyuma girer: bugünkü, dünkü, öbürkü. Sınavın bu sözcükleri sevdiği bilinir.

İki "ki"yi ayırmanın yolu da görevine bakmaktır. Ek olan "-ki" bir adı niteler ya da bir adın yerini tutar: "evdeki" sözcüğünü "evdeki kitap" diye tamamlayabilirsin, "benimki" ise "benim kitabım" demektir. Bağlaç olan "ki" ise iki yargıyı birbirine bağlar; onu çıkarıp yerine nokta koyduğunda iki ayrı cümle elde edersin: "Duydum ki gelmişsin." → "Duydum. Gelmişsin."

"mi" soru eki

Soru eki "mi" her zaman ayrı yazılır. Ünlü uyumuna göre "mı, mi, mu, mü" biçimlerine girer: Geldin mi?, Yorgun musun?, Okudun mu?, Güzel mi?

Soru ekinden sonra gelen ekler ona bitişik yazılır: gelecek misin, güzel miydi, okur musunuz. Bu yüzden "gelecekmisin" de "gelecek mi sin" de yanlıştır; soru eki önündeki sözcükten ayrılır, ardındaki eklerle birleşir. Soru eki kesme işareti almaz: "Ankara mı?"

Öbür bağlaçlar

Bağlaçlar genel olarak ayrı yazılır: ve, veya, ama, fakat, ya da, hem de, ne ... ne, ise, ile. Bunlardan "ile" ve "ise" iki biçimde de kullanılabilir.

"İle" ayrı yazıldığında ünlü uyumuna girmez: kalem ile, Ahmet ile. Sözcüğe bitişik yazıldığında ek gibi davranır ve uyuma girer: kalemle, Ahmet'le, annemle. "İse" de öyledir: ben ise / bense, o ise / oysa. Bitişik biçimde ünlüyle biten sözcüklerden sonra y kaynaştırma ünsüzü girer: arabayla, annesiyle.

Görsel harita

"de" mi "-de" mi, karar sırası:

1. Çıkarınca cümle bozuluyor mu? Bozuluyorsa ek, bitişik.
2. "Bile, dahi" anlamı mı katıyor? Katıyorsa bağlaç, ayrı.
3. "-te, -ta" biçimi görünüyor mu? Görünüyorsa kesinlikle ek.
4. Özel addan sonra mı? Ekse kesmeyle, bağlaçsa kesmesiz.

Sınav gözüyle

Bu konunun soruları çoğu zaman tek bir harfin yerini sorgular: bir boşluk, bir kesme işareti ya da bir "t". "Sende mi gelmedin?" cümlesinde "sende" bitişik yazıldığı için "seninle bulunan" anlamına kayar; doğrusu "Sen de mi gelmedin?" olur. Cümleyi yüksek sesle okuyup "de"nin hangi görevi gördüğünü sormak, bu yanlışları hemen gösterir.

İkinci yaygın tuzak kalıplaşmış "ki" sözcükleridir. Seçeneklerde "mademki" ile "madem ki", "sanki" ile "san ki" yan yana durabilir; burada kural çıkarmak yerine listeyi bilmek gerekir. "-ki" ekinin ünlü uyumu sorusunda ise "bugünkü, dünkü, öbürkü" üçlüsü neredeyse her zaman doğru seçenektir.

Hafıza kancaları

• "Bağlaç de asla te olmaz" — sertleşme varsa ektir: kitapta ek, kitap da bağlaç.
• "Çıkar, bak: cümle bozulursa ek" — de ve ki için çıkarma denemesi.
• "Belki, çünkü, sanki, oysaki, mademki" — bitişik yazılan kalıplaşmış ki'ler.
• "Bugün, dün, öbür: ki uyar" — bugünkü, dünkü, öbürkü.
• "Mi önden ayrı, arkadan bitişik" — gelecek misin, güzel miydi.

Mini test

1. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "de" bağlaç olarak kullanılmıştır?

A) Evde kimse yok. B) Ben de seninle geleyim. C) Okulda geç kaldık. D) Kitapta bu bilgi yazıyor. E) Ankara'da yaşıyor.

2. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "ki"nin yazımı yanlıştır?

A) Duydum ki taşınmışsın. B) Evdeki kitabı getirir misin? C) Belki yarın uğrarım. D) Sanki hiç görmemiş gibi davrandı. E) Benim ki seninkinden büyük.

3. (orta) Aşağıdakilerin hangisinde soru ekinin yazımı yanlıştır?

A) Geldin mi? B) Gelecekmisin? C) Güzel miydi? D) Yorgun musun? E) Okudun mu?

4. (orta) Aşağıdakilerin hangisinde "-ki" eki ünlü uyumuna girmiştir?

A) yarınki B) akşamki C) bugünkü D) evdeki E) seninki

5. (sınav) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir yazım yanlışı yoktur?

A) Ahmet'de bizimle gelecek. B) Kitapda ne yazıyordu? C) Öyle yoruldum ki oturduğum yerde uyumuşum. D) Sende mi bu kitabı beğenmedin? E) Madem ki gidiyorsun, haber verseydin.

Cevaplar

1. B — "De" çıkarılınca cümle bozulmaz, yalnız "bile" anlamı kaybolur.
2. E — Zamir yapan "-ki" eki bitişik yazılır: benimki.
3. B — Soru eki önündeki sözcükten ayrı yazılır: gelecek misin.
4. C — "Bugünkü" sözcüğünde ek, uyuma girerek "-kü" olmuştur.
5. C — Bağlaç olan "ki" ayrı yazılmıştır; öbür seçeneklerde "Ahmet de", "kitapta", "Sen de" ve "mademki" olmalıdır.

Özet kartı

• Bağlaç "de" ayrı yazılır, sertleşmez, kesme almaz: ben de, kitap da, Ahmet de.
• Ek "-de" bitişik yazılır, sertleşebilir, özel adda kesmeyle ayrılır: kitapta, Ankara'da.
• Çıkarınca cümle bozulmuyorsa bağlaç, bozuluyorsa ek.
• Bağlaç "ki" ayrı yazılır; belki, çünkü, sanki, oysaki, mademki bitişiktir.
• Ek "-ki" bitişik yazılır (evdeki, benimki); bugünkü, dünkü, öbürkü dışında uyuma girmez.
• Soru eki "mi" ayrı yazılır, uyuma girer; sonraki ekler ona bitişir: gelecek misin.
• "İle" ve "ise" ayrı yazılınca uyuma girmez, bitişik yazılınca girer: kalemle, bense.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

"Ankara'da" kesmeyle, "Ankara da" kesmesiz yazıldı; demek ki kesme işareti her ekten önce değil, belirli eklerden önce konuyor. Ders 1.2.5, "Kısaltmalar ve eklerin yazımı", kesme işaretinin hangi eklerden önce kullanıldığını, kısaltmalara gelen eklerin nasıl yazıldığını ve kısaltmaların kendi yazım kurallarını açıyor.