Sayıların, tarihlerin ve saatlerin yazımı

Kanca

Bir kitapta "iki yüz elli bin" yazar, bir banka çekinde "yalnız ikiyüzellibin lira". Aynı sayı, birinde ayrı, öbüründe bitişik. İkisi de kurala uygundur.

Çekteki bitişik yazımın bir amacı vardır: araya sonradan bir sözcük sıkıştırılmasını önlemek. Kitaptaki ayrı yazım ise okumayı kolaylaştırır. Sayıların yazım kuralları ilk bakışta keyfi görünür, ama çoğunun arkasında böyle pratik bir neden vardır. Nedeni bilen, kuralı da unutmaz.

Büyük resim

Bir sayı iki biçimde yazılabilir: yazıyla (on beş) ya da rakamla (15). Hangisinin seçileceği metnin türüne bağlıdır. Bir öyküde "üç gün sonra döndü" yazmak doğaldır; bir raporda "1.250 kg" ya da "%18" yazmak.

Rakamla yazılan sayılar kendi işaretlerini getirir: binlik grupları ayıran nokta, ondalık kısmı ayıran virgül, sıra bildiren nokta, eki ayıran kesme işareti. Bu işaretlerin her birinin belirli bir görevi vardır ve sınav en çok bu işaretlerin yer değiştirmesiyle tuzak kurar.

Bu dersin sürprizi, sayılara gelen eklerin önceki ünitede öğrendiğimiz ses kurallarına uymasıdır. "1923'te" yazılır, çünkü sayı "bin dokuz yüz yirmi üç" diye okunur ve sondaki "üç" sert bir ünsüzle biter. Ek, rakama değil okunuşa bakar.

Kavram çekirdeği

Yazıyla mı, rakamla mı?

Metin içinde geçen sayılar genellikle yazıyla yazılır: "Üç gün sonra döndü.", "Sınıfta yirmi beş öğrenci var." Saat, tarih, para, ölçü, ağırlık, istatistik ve hesap gibi kesinlik isteyen yerlerde ise rakam kullanılır: 1.250 kg, 15,6 °C, %18.

Büyük sayılarda rakam ve yazı birlikte kullanılabilir: 1,5 milyon, 3 milyar. Bu yazım hem okumayı kolaylaştırır hem de sıfır yığınından doğan hataları önler.

Birden fazla sözcükten oluşan sayılar

Birden fazla sözcükten oluşan sayılar ayrı yazılır: on beş, yüz yirmi üç, iki bin yirmi altı, iki yüz elli bin. Sayıyı oluşturan her basamak adı kendi sözcüğüdür ve bitiştirilmez.

Bunun tek istisnası para işlemleridir. Çek ve senet gibi belgelerde, araya sözcük eklenmesini önlemek için sayılar bitişik yazılabilir: "yalnız ikiyüzellibin lira". Bu istisna yalnız bu belgelere aittir; bir dilekçede ya da bir haberde bitişik yazım yanlıştır.

Rakamla yazılan sayılarda nokta ve virgül

Çok basamaklı sayılar sağdan sola doğru üçerli gruplara ayrılır ve gruplar arasına nokta konur: 1.250.000. Ondalık kısım ise virgülle ayrılır: 3,5, 15,75. Bu düzen bazı yabancı dillerde tersinedir; sınav bu farkı bilerek seçenek kurar.

Yüzde işareti sayıdan önce ve bitişik yazılır: %25. Okunurken "yüzde yirmi beş" denir ve yazıyla da bu sırayla yazılır.

Sıra sayıları

Sıra sayıları yazıyla "-(ı)ncı" ekiyle yazılır: birinci, on beşinci. Rakamla gösterilirken iki yoldan biri seçilir: ya rakamdan sonra nokta konur (5. sınıf, 15. madde) ya da kesme işaretinden sonra ek getirilir (5'inci sınıf). İkisi birlikte kullanılmaz; "5.'inci" yazımı yanlıştır.

Üleştirme sayıları, yani "-(ş)er, -(ş)ar" eki alan sayılar, yazıyla yazılır: birer, ikişer, beşer, onar. Bu sayıların rakamla gösterilmesi kurala aykırıdır.

Romen rakamları

Romen rakamları belirli yerlerde gelenekseldir: yüzyıl adları (XVI. yüzyıl), hükümdar sıraları (III. Selim), kitap ve belgelerde bölüm numaraları (IV. bölüm). Bu kullanımlarda da sıra bildirdiği için rakamdan sonra nokta konur.

Yaş, fiyat, ölçü ya da sayım bildiren sayılar Romen rakamıyla yazılmaz. "XXV yaşında" bir yazım yanlışıdır; doğrusu "25 yaşında" ya da "yirmi beş yaşında"dır.

Tarih ve saat

Tarihler ay adıyla (29 Ekim 1923) ya da tamamen rakamla yazılabilir; rakamla yazılırken gün, ay ve yıl arasına nokta ya da eğik çizgi konur: 29.10.1923, 29/10/1923. Ay adı yazıyla verildiğinde belirli bir tarih bildirdiği için büyük harfle başlar; bu kuralı önceki derste gördük.

Saat ve dakika arasına nokta konur: 14.30, 09.15. Burada virgül kullanılmaz; "14,30" bir ondalık sayı gibi okunur ve yanlıştır.

Sayılara gelen ekler

Rakamla yazılan sayılara gelen ekler kesme işaretiyle ayrılır: 1923'te, 5'e, 14.30'da, %25'i. Ekin biçimi rakamın görünüşüne değil, sayının okunuşuna göre belirlenir.

Burada Ünite 1.1'deki kuralların hepsi çalışır. Okunuşu sert ünsüzle bitenler sertleşmiş ek alır: 3'te (üç), 4'te (dört), 40'ta (kırk), 1923'te. Yumuşak ünsüz ya da ünlüyle bitenler sertleşmez: 6'da (altı), 100'de (yüz). Ünlüyle biten sayılara ünlüyle başlayan ek gelince kaynaştırma ünsüzü girer: 2'ye (iki), 6'yı (altı). Ünlü uyumu da okunuşa bakar: 5'e (beş, ince), 10'a (on, kalın).

Görsel harita

Sayıya gelen eki bulma yolu:

1. Sayıyı yüksek sesle oku.
2. Okunuşun son sesine bak: sert ünsüz mü, yumuşak ünsüz mü, ünlü mü?
3. Son ünlüye göre ekin ünlüsünü seç (ünlü uyumu).
4. Son ses sertse ekin ünsüzünü sertleştir; ünlüyse kaynaştırma ünsüzü ekle.
5. Eki kesme işaretiyle ayır.

Sınav gözüyle

Bir sayı yanlışı tek başına sorulmaz; soru yazarı onu dört doğru sayının arasına saklar ve her seçeneğe ayrı bir kuralı sınayan bir ayrıntı koyar: bir yerde bitişik yazılmış bir sayı, bir yerde virgülle ayrılmış bir saat, bir yerde hem nokta hem ek almış bir sıra sayısı. Bu yüzden cümleyi okurken sayıları ayrı ayrı işaretleyip her birini yukarıdaki tablonun ilgili satırına karşı sınamak en güvenli yoldur.

Ek soruları en çok tuzağı barındırır. "100'te" ile "100'de" arasında karar verirken rakama bakmak hiçbir şey söylemez; "yüz" diye okumak hemen cevabı verir. Yıl içeren tarihlerde ise yalnız son basamağın okunuşu önemlidir: 1923'te, 1920'de (yirmi), 2026'da (yirmi altı).

Hafıza kancaları

• "Sayı sözcük sözcük ayrı, çekte bitişik" — on beş, yüz yirmi üç; çekte ikiyüzellibin.
• "Nokta binliği, virgül kesri ayırır" — 1.250.000 ve 3,5.
• "Nokta ya da ek, ikisi birden asla" — 5. ya da 5'inci, 5.'inci değil.
• "Ek rakama değil okunuşa bakar" — 1923'te, 100'de, 2'ye.
• "Saatte nokta" — 14.30, virgül değil.

Mini test

1. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sayının yazımı doğrudur?

A) Sınıfta yirmibeş öğrenci var. B) Sınıfta yirmi beş öğrenci var. C) Toplantı 5.'inci katta. D) Ders saat 14,30'da başlar. E) Cumhuriyet 1923'de ilan edildi.

2. (kolay) Aşağıdakilerden hangisi sıra sayısının rakamla doğru gösterimidir?

A) 3.'üncü B) 3'üncü C) 3üncü D) 3-üncü E) 3.üncü

3. (orta) Aşağıdakilerin hangisinde sayıya getirilen ek yanlış yazılmıştır?

A) 40'ta B) 6'da C) 1923'te D) 5'e E) 100'te

4. (orta) Aşağıdakilerin hangisinde Romen rakamı yanlış kullanılmıştır?

A) XVI. yüzyıl B) III. Selim C) Kitabın IV. bölümü D) XXV yaşında E) XX. yüzyılın başı

5. (sınav) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sayıların yazımıyla ilgili bir yanlışlık yoktur?

A) Toplantı saat 10.15'te başlayacak. B) Yarışmada 3.'üncü oldu. C) Kitabın onyedinci sayfasını aç. D) Saat 09,30'da geldi. E) Her 100'te 20 ürün kusurluydu.

Cevaplar

1. B — Birden fazla sözcüklü sayılar ayrı yazılır; öbür seçeneklerde bitişik yazım, nokta ile ekin birlikte kullanımı, saatte virgül ve okunuşa uymayan ek vardır.
2. B — Rakamdan sonra kesme işareti ve ek gelir; nokta ile ek birlikte kullanılmaz.
3. E — "Yüz" yumuşak z ile biter; doğrusu "100'de"dir.
4. D — Yaş Romen rakamıyla yazılmaz; doğrusu "25 yaşında"dır.
5. A — "On beş" sert ş ile bittiği için "10.15'te" doğrudur; öbür seçeneklerde nokta ve ek birlikte, bitişik sayı, saatte virgül ve "100'te" yanlıştır.

Özet kartı

• Metinde sayılar genellikle yazıyla; saat, tarih, para, ölçü ve istatistikte rakamla yazılır.
• Birden fazla sözcüklü sayılar ayrı yazılır; çek ve senette bitişik yazılabilir.
• Binlikler nokta, ondalık virgül ile ayrılır: 1.250.000, 3,5.
• Sıra sayısı rakamla: 5. ya da 5'inci; ikisi birlikte olmaz.
• Üleştirme sayıları yazıyla yazılır: ikişer, beşer.
• Romen rakamı yüzyıl, hükümdar sırası ve bölüm için; yaş ve fiyat için kullanılmaz.
• Saat ve dakika arasına nokta konur: 14.30.
• Sayıya gelen ek kesmeyle ayrılır ve sayının okunuşuna uyar: 1923'te, 100'de, 2'ye.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

"On beş" ayrı yazılır, çünkü iki sayı yan yana durur ve her biri kendi anlamını korur. Oysa "onbaşı" bitişik yazılır: burada "on" artık bir sayı değil, yeni bir kavramın parçasıdır. Ders 1.2.3, "Birleşik kelimelerin yazımı", iki sözcüğün ne zaman yan yana kaldığını, ne zaman tek bir sözcüğe kaynaştığını ve bu kaynaşmanın yazıda nasıl gösterildiğini açıyor.