Büyük harflerin kullanımı

Kanca

İki cümle oku: "Dünya, Güneş'in çevresinde dolanır." ve "Sabah güneş camdan vuruyordu." Aynı sözcük, birinde büyük, öbüründe küçük harfle. İkisi de doğru.

Fark harfte değil, sözcüğün o cümlede ne iş gördüğündedir. İlk cümlede Güneş bir gök cisminin adıdır, tek ve belirli bir varlığı gösterir. İkinci cümlede ise pencereden giren ışıktır, gündelik bir sözcüktür. Büyük harf kuralları ezberlenecek uzun bir liste gibi görünür, ama hepsinin altında bu tek soru yatar: sözcük belirli bir varlığın adı mı?

Büyük resim

Büyük harfin iki görevi vardır. İlki cümlenin başladığını göstermektir; okur, nokta ile büyük harf arasında bir düşüncenin bitip yenisinin başladığını görür. İkincisi, bir sözcüğün özel ad olduğunu, yani dünyada tek ve belirli bir varlığı gösterdiğini işaretlemektir.

İkinci görev sınavın asıl alanıdır. Kişiler, yerler, kurumlar, eserler, olaylar ve tarihler özel ad olabilir; aynı sözcük başka bir cümlede sıradan bir ad olarak da kullanılabilir. "Doğu" bir yönün adıdır, ama "Doğu Anadolu" bir bölgenin adıdır. "Ekim" bir aydır, ama "29 Ekim 1923" belirli bir gündür.

Bu derste özel adı tanımayı, özel adın hangi parçalarının büyük harfle yazıldığını ve sınavın en çok tuzak kurduğu sınır durumlarını çalışıyoruz. Bütün kurallar Türk Dil Kurumunun Yazım Kılavuzuna dayanır.

Kavram çekirdeği

Cümle başı

Her cümle büyük harfle başlar. Tırnak içine alınan bir cümle de, cümlenin ortasında dursa bile, büyük harfle başlar: Annem "Akşama erken gel." dedi.

İki noktadan sonra gelen söz bir cümle niteliğindeyse büyük, bir sıralama ya da açıklama ise küçük harfle başlar: "Hocanın sözü aklımda kaldı: Acele eden yolda kalır." ama "Pazardan şunları aldık: domates, biber, patlıcan." Şiirde dize başlarının büyük harfle yazılması geleneksel bir kullanımdır; çağdaş şiirde şair bunu kendi seçimine göre yapabilir.

Kişi adları, unvanlar ve hayvan adları

Kişi adları ve soyadları büyük harfle başlar: Ayşe Yılmaz, Yunus Emre. Lakaplar ve takma adlar da adın parçası sayılır: Kanuni Sultan Süleyman, Yavuz Sultan Selim.

Kişi adlarıyla birlikte kullanılan unvanlar, saygı sözleri ve akrabalık adları da büyük harfle başlar: Sayın Ahmet Kaya, Ayşe Hanım, Mehmet Bey, Fatma Teyze, Ali Dayı. Bu sözcükler tek başına, bir ada bağlanmadan kullanıldığında küçük harfle yazılır: "Teyzem yarın gelecek." Evcil hayvanlara verilen özel adlar da büyük harfle başlar: Karabaş, Tekir.

Millet, dil ve din adları

Millet, devlet ve boy adları büyük harfle başlar: Türk, Alman, Oğuz, Kırgız. Dil ve lehçe adları da öyle: Türkçe, İngilizce, Kazak Türkçesi.

Din ve mezhep adları ile kutsal kitapların adları büyük harfle yazılır: İslam, Hristiyanlık, Kur'an, İncil. Bu adlardan türeyen sözcükler de büyük harfi korur ama kesme işareti almaz: Türkçe, İstanbullu, Atatürkçü. Kesme işareti yalnız çekim eklerinden önce konur: Türkiye'de, İstanbul'a.

Yer adları

Kıta, ülke, bölge, il, ilçe, köy, mahalle, cadde ve sokak adları büyük harfle başlar: Asya, Türkiye, Karadeniz Bölgesi, Kars, Gazi Mahallesi, Cumhuriyet Caddesi. Deniz, göl, dağ ve ırmak adlarında tür bildiren sözcük de adın parçasıdır ve büyük yazılır: Ege Denizi, Van Gölü, Ağrı Dağı.

Yön sözcükleri bir yer adının parçası olduğunda büyük, yalnız yön bildirdiğinde küçük harfle başlar: "Doğu Anadolu'da kış uzun sürer." ama "Bütün gece doğu rüzgârı esti." Gezegen ve yıldız adları gök bilimiyle ilgili bir cümlede büyük yazılır: Dünya, Güneş, Ay, Mars. Aynı sözcükler gündelik anlamda küçük harfle yazılır: "dünya kadar iş", "güneşte kurumak", "ay ışığı".

Kurum, eser ve belge adları

Kurum ve kuruluş adlarının her sözcüğü büyük harfle başlar: Türkiye Büyük Millet Meclisi, Türk Dil Kurumu, Ankara Üniversitesi. Kanun, tüzük ve yönetmelik adları da öyledir: Türk Medeni Kanunu.

Kitap, dergi, gazete ve sanat eseri adlarının her sözcüğü büyük harfle başlar, ama bu adların içindeki "ve, ile, ya da, ki, de" gibi bağlaçlar küçük yazılır: Suç ve Ceza, Çalıkuşu. Bağlaç adın başında değil içinde durduğu için küçük kalır; adın ilk sözcüğü ise ne olursa olsun büyük yazılır.

Tarihler, olaylar ve özel günler

Ay ve gün adları belirli bir tarih bildirdiğinde büyük harfle başlar: 29 Ekim 1923 Pazartesi. Belirli bir tarih bildirmediklerinde küçük yazılır: "Her ekim ayında toplanırız.", "Salı günleri pazar kurulur."

Tarihî olay, dönem ve çağ adları büyük harfle başlar: Kurtuluş Savaşı, Lale Devri, Tanzimat, Orta Çağ. Bayram ve özel gün adları da öyledir: Ramazan Bayramı, Cumhuriyet Bayramı, Öğretmenler Günü.

Görsel harita

Bir sözcüğün büyük harfle başlayıp başlamayacağını belirleme sırası:

1. Cümlenin başında mı, tırnak içindeki bir cümlenin başında mı? Büyük.
2. Belirli, tek bir varlığın adı mı? Büyük.
3. Bir özel adın parçası mı (Ege Denizi, Doğu Anadolu, Fatma Teyze)? Büyük.
4. Gün ya da ay adı belirli bir tarih bildiriyor mu? Büyük.
5. Eser adının içindeki bir bağlaç mı? Küçük.

Sınav gözüyle

Büyük harf soruları genellikle beş cümle verir ve yazım yanlışı yapılmış olanı, ya da hiç yanlış yapılmamış olanı sorar. Yanlış çoğu zaman bir sınır durumuna yerleştirilir: belirli tarih bildirmeyen bir ay adının büyük yazılması, bir yer adının ikinci sözcüğünün küçük yazılması, gündelik anlamdaki "dünya"nın büyük yazılması.

En hızlı yol, her cümlede büyük harfle başlayan ya da büyük harfle başlaması gereken sözcükleri işaretleyip yukarıdaki soruyu sormaktır: belirli bir varlığın adı mı? Bu soruya cevap veremediğin sözcükte kuralı hatırla; gün, ay, yön ve gezegen adları her sınavın sevdiği dört gruptur.

Hafıza kancaları

• "Belirli ve tek ise büyük" — büyük harf kurallarının ortak sorusu.
• "Takvim tarih olursa büyür" — 29 Ekim büyük, her ekim küçük.
• "Yön bölgeye girince büyür" — Doğu Anadolu büyük, doğu rüzgârı küçük.
• "Gök biliminde Güneş, bahçede güneş" — gezegen ve yıldız adlarının iki kullanımı.
• "Eser adında ve küçük kalır" — Suç ve Ceza.

Mini test

1. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde büyük harflerin kullanımıyla ilgili bir yazım yanlışı vardır?

A) Ankara'ya trenle gittik. B) Annem her salı pazara gider. C) Van gölü kıyısında yürüdük. D) Ayşe Hanım bize uğradı. E) Türkçe dersimiz öğleden sonra.

2. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "güneş" sözcüğünün büyük harfle başlaması gerekir?

A) Sabah güneş camdan vuruyordu. B) Domatesleri güneşte kuruttuk. C) Dünya, güneş çevresinde bir yılda dolanır. D) Plajda güneş kremi sürdük. E) Bugün güneş hiç görünmedi.

3. (orta) Aşağıdakilerin hangisinde ay adının büyük harfle başlaması gerekir?

A) her ekim ayında B) 29 ekim 1923'te C) ekimde hava serinler D) geçen ekim E) ekim sonunda

4. (orta) Dostoyevski'nin romanının adı aşağıdakilerin hangisinde doğru yazılmıştır?

A) Suç Ve Ceza B) Suç ve Ceza C) suç ve ceza D) Suç ve ceza E) Suç ve "Ceza"

5. (sınav) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde büyük harflerin kullanımıyla ilgili bir yazım yanlışı yoktur?

A) Bütün gece doğu rüzgârı esti. B) Güneydoğu anadolu'da hasat başladı. C) Kurtuluş savaşı'nı anlatan bir kitap okudum. D) Ayşe teyze yarın bize gelecek. E) Her Pazartesi sabahı toplanırız.

Cevaplar

1. C — Göl adının tür bildiren sözcüğü de büyük yazılır: Van Gölü.
2. C — Gök cismi olarak anılan Güneş özel addır ve büyük harfle başlar.
3. B — Belirli bir tarih bildiren ay adı büyük yazılır: 29 Ekim 1923.
4. B — Eser adının sözcükleri büyük, içindeki bağlaç küçük yazılır.
5. A — "Doğu" burada yalnız yön bildirir; öbür seçeneklerde Anadolu, Savaşı, Teyze büyük, belirli tarih bildirmeyen "pazartesi" küçük yazılmalıdır.

Özet kartı

• Cümle ve tırnak içindeki alıntı cümle büyük harfle başlar; iki noktadan sonra cümle gelirse büyük, sıralama gelirse küçük.
• Kişi adı, soyadı, lakap, takma ad ve ada bağlı unvan, saygı sözü, akrabalık adı büyük: Ayşe Hanım, Fatma Teyze.
• Millet, dil, din, kutsal kitap adları büyük; bunlardan türeyen sözcükler kesmesiz büyük: Türkçe, İstanbullu.
• Yer adlarının bütün sözcükleri büyük: Ege Denizi, Van Gölü, Gazi Mahallesi.
• Yön adı bölge adının parçasıysa büyük: Doğu Anadolu; yalnız yönse küçük.
• Gök cismi olarak Dünya, Güneş, Ay büyük; gündelik anlamda küçük.
• Kurum, kanun, eser adlarının sözcükleri büyük; eser adındaki bağlaç küçük.
• Gün ve ay adları yalnız belirli tarih bildirirse büyük.
• Tarihî olay, dönem, bayram ve özel gün adları büyük.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

"29 Ekim 1923 Pazartesi" tarihinde ay ve gün adlarını büyük harfle yazmayı öğrendik; aynı tarihin içindeki sayıların da kendi kuralları vardır. Ders 1.2.2, "Sayıların, tarihlerin ve saatlerin yazımı", sayının ne zaman rakamla ne zaman yazıyla yazıldığını, tarih ve saatin nasıl gösterildiğini ve sayılara gelen eklerin nasıl ayrıldığını açıyor.