Çok koşullu, süreli sözel mantık setleri

Kanca

Sınavın ortasındasın ve önünde bir sözel mantık seti var: beş kişi, beş gün, iki birim, altı ipucu ve dört soru. İlk okuyuşta ipuçları birbirine dolanıyor: biri bir günü sabitliyor, biri iki kişiyi yan yana bağlıyor, biri bir "ise" cümlesi kuruyor, biri bir birimdeki kişi sayısını söylüyor. Saat ilerliyor.

Bu setin her ipucu, ünitenin önceki derslerinden birinin aracıyla çözülür: şerit, ızgara, grup tablosu, koşul zinciri. Zorluk araçların kendisinde değil, onları hangi sırayla kullanacağında ve süreyi nereye yatıracağındadır. Bu Ustalık dersi, çok koşullu bir seti sabit bir düzenle açmayı, her soruya hazır bir tabloyla girmeyi ve setin süreyi yutmasını önlemeyi öğretiyor.

Büyük resim

Çok koşullu setler, ünitenin beş dersinde ayrı ayrı gördüğümüz ipucu türlerini tek bir metinde toplar. 1.11.1'in ızgarası kişileri niteliklere, 1.11.2'nin şeridi kişileri konumlara, 1.11.3'ün grup tablosu kişileri gruplara yerleştirir. 1.11.4'ün koşul önermeleri ve 1.11.5'in görselleri bu yerleştirmeleri sınırlar. Bir sette bunların üçü dördü birden bulunabilir.

Böyle bir sette iki hata sık görülür. Birincisi, ipuçlarını metindeki sırayla işlemektir; metnin sırası çoğu zaman en verimli sıra değildir. İkincisi, her soruyu sıfırdan çözmektir; oysa setin soruları aynı olası durumlara dayanır ve bu durumlar bir kez çıkarıldığında soruların çoğu birkaç saniyede cevaplanır. Bu ders iki hatayı da tek bir çalışma düzeniyle kapatıyor: setin başında yatırım yap, sorularda o yatırımı kullan.

Kavram çekirdeği

Önce soru köklerine göz at

Setin bilgi metnini bir kez okuduktan sonra, ipuçlarını işlemeye başlamadan soruların köklerine hızla bak. 1.6.13'te paragraf soruları için kurduğumuz "önce soruyu oku" alışkanlığı burada da işe yarar. Soruların bir kısmı "kesinlikle doğrudur" diye sorar ve bütün olası durumları ister; bir kısmı "X ise" diye yeni bir koşul ekler; bir kısmı yalnız tek bir kişinin yerini sorar. Hangi bilgilerin gerekeceğini önceden bilmek, tabloyu ona göre kurmanı sağlar.

İpuçlarını güç sırasıyla işle

Ünitenin derslerinde gördüğümüz sıralama burada bir kurala dönüşür. Önce sabit ipuçlarını işle: "Ceren çarşamba nöbet tutar" bir kutuyu doğrudan doldurur. Sonra blokları ve paketleri kur: "Ali, Berk'ten hemen önce" bir şerit bloğu, "Hülya ile Kerem aynı birimde" bir grup paketidir. Ardından sayı koşullarını uygula: "Muhasebede tam iki kişi" gibi bir koşul, paketlerin nereye sığabileceğini sınırlar. Olumsuz ipuçlarını bunlardan sonra işle.

Koşullu önermeleri en sona bırak. Bir "ise" cümlesi, koşulu gerçekleşmedikçe hiçbir şey söylemez; öbür ipuçları işlendikten sonra koşulun gerçekleşip gerçekleşmediği çoğu zaman bellidir. Koşul hiç gerçekleşemiyorsa önerme o set için etkisizdir. Gerçekleşiyorsa sonucu işlenir. Belirsizse 1.11.4'teki karşıt ters ve zincir araçlarıyla değerlendirilir.

Ana tablo ve soru kopyası

Setin ipuçlarından çıkan olası durumları bir ana tabloya yaz ve bu tabloyu soruların hiçbirinde değiştirme. "Hülya pazartesi nöbet tutuyorsa" gibi yeni bir koşul ekleyen soru geldiğinde, ana tablonun yanına küçük bir kopya çiz ve yeni bilgiyi yalnız o kopyaya işle. Soru bitince kopyayı bırak.

Bu ayrım iki nedenle önemlidir. Birincisi, sorulara özgü koşullar birbiriyle çelişebilir; ana tabloya yazılan bir soru koşulu, sonraki sorunun cevabını bozar. İkincisi, ana tablodaki olası durumlar bir kez çıkarıldığında "kesinlikle doğrudur" ve "kesinlikle yanlıştır" soruları bu durumlara bakılarak hemen cevaplanır; tablo bozulursa bu yatırım boşa gider.

Çıkmazda dallan

İpuçlarını işledikten sonra tablo ilerlemiyorsa, en kısıtlı kişiyi ya da en az boşluğu olan bölgeyi seç ve 1.11.2'deki dallanmayı uygula: olası her yerleşimi ayrı bir küçük şeritte dene, çelişenleri ele. Dallanmanın kendisi de bir sıra izler: önce yalnız iki seçeneği kalan kişiyi dene, çünkü en az dalı o açar.

Karşı olgusal sorular

Bazı sorular bilgi metnindeki bir ipucunu değiştirir ya da yeni bir varsayım ekler: "Fatma muhasebe biriminde çalışsaydı hangisi olurdu?" Bu tür sorularda ilk akla gelen, yeni bilgiyle bir dağılım bulmaktır. Ama bazen yeni bilgi öbür ipuçlarıyla çelişir ve hiçbir dağılım kalmaz. Seçeneklerden biri "koşulları sağlayan bir dağılım bulunamazdı" diyorsa, bu ihtimali ciddiye al ve yeni bilgiyle kopyayı sonuna kadar götür.

Süreyi yönetmek

Bir setin ilk sorusu çoğu zaman en uzun sürer, çünkü olası durumlar o soruda çıkarılır. Sonraki sorular bu yatırımın üzerine kurulur ve çok daha hızlı gelir. Bu yüzden setin ilk sorusuna ayrılan süre bir kayıp değil, bir yatırımdır.

Yine de bir set bazen ilerlemez. İpuçlarını işlediğin hâlde tek bir kesin yerleşim bile çıkmıyorsa ve dallanma birden çok dal açıyorsa, seti işaretleyip öbür sorulara geç; vakit kalırsa dönersin. Dönmeden önce ana tablonu kâğıtta bırak; yeniden başlamak zorunda kalmazsın.

Bir örnek

Bilgi: Ali, Berk, Ceren, Dilek ve Emir pazartesiden cumaya her gün bir kişi olmak üzere nöbet tutar. Ceren çarşamba nöbet tutar. Ali, Berk'ten hemen önceki gün nöbet tutar. Dilek pazartesi nöbet tutarsa Emir cuma tutar. Emir pazartesi nöbet tutmaz. Berk cuma nöbet tutmaz.

Soru: Aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?

İpuçlarını güç sırasıyla işle. Ceren çarşambadadır. Ali-Berk bloğu iki bitişik boş gün ister: pazartesi-salı ya da perşembe-cuma. Berk cuma tutamayacağı için blok pazartesi-salıdır: Ali pazartesi, Berk salı. Geriye perşembe ve cuma, Dilek ve Emir kalır. Koşullu önerme bu noktada etkisizdir, çünkü Dilek pazartesi nöbet tutamaz. İki durum vardır: Dilek perşembe, Emir cuma ya da Emir perşembe, Dilek cuma.

A) Ali pazartesi nöbet tutar. İki durumda da doğrudur.

B) Dilek perşembe nöbet tutar. Yalnız bir durumda doğrudur.

C) Emir cuma nöbet tutar. Yalnız bir durumda doğrudur.

D) Dilek pazartesi nöbet tutar. Hiçbir durumda doğru değildir; pazartesi Ali'nindir.

E) Berk çarşamba nöbet tutar. Hiçbir durumda doğru değildir; çarşamba Ceren'indir.

Aranan seçenek A. Bu sette en güçlü ipucu metnin sonundaydı: "Berk cuma tutmaz" bilgisi bloğu tek bir yere itti. Koşullu önerme ise metnin ortasında durduğu hâlde hiçbir iş görmedi.

Görsel harita

Set çözüm sırası

1. Bilgi metnini bir kez oku ve soru köklerine göz at.
2. İpuçlarını güç sırasıyla işle: sabit, blok ve paket, sayı, olumsuz, koşullu.
3. Olası durumları ana tabloya yaz; çıkmazda en kısıtlı kişiden dallan.
4. Soruya özgü koşulları ana tabloya değil kopyaya işle.
5. Set ilerlemiyorsa işaretle, geç, tabloyu bırak ve vakit kalırsa dön.

Sınav gözüyle

Çok koşullu setlerde en pahalı hata, ilk soruda bulunan tek bir dağılımı bütün set için doğru saymaktır. Aday ilk soruyu çözerken bir yerleşime ulaşır ve sonraki soruları ona göre cevaplar; oysa set iki ya da üç dağılıma izin veriyor olabilir. "Kesinlikle doğrudur" sorusunda bu hata doğrudan yanlış cevap demektir.

İkinci hata, soru koşulunu ana tabloya yazmaktır. "Hülya pazartesi nöbet tutuyorsa" diyen bir sorunun koşulu, bir sonraki "Aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?" sorusunda geçerli değildir. Kopya kullanmak bu karışıklığı tamamen önler.

Hafıza kancaları

• "Sabit, blok, sayı, olumsuz, koşul" — ipuçlarının güç sırası.
• "Koşul tetiklenmezse susar" — ise cümlesini en sona bırak.
• "Ana tabloya dokunma" — soru koşulu kopyaya yazılır.
• "İlk soru yatırımdır" — sonrakiler onun üzerine kurulur.
• "Dağılım hiç kalmayabilir" — karşı olgusal soruda bu ihtimali sına.

Mini test

Aşağıdaki bilgilere göre 1–5. soruları cevaplayınız.

Fatma, Gökay, Hülya, İsmail ve Kerem bir kurumun muhasebe ve insan kaynakları birimlerinde çalışmaktadır ve pazartesiden cumaya her gün bir kişi olmak üzere nöbet tutar. Muhasebe biriminde tam iki kişi çalışır. Gökay insan kaynaklarında çalışır ve perşembe nöbet tutar. Kerem, Hülya'dan hemen sonraki gün nöbet tutar. Hülya ile Kerem aynı birimde çalışır. Fatma muhasebede çalışıyorsa pazartesi nöbet tutar. İsmail cuma nöbet tutmaz.

1. (kolay) Cuma günü kim nöbet tutar?

A) Gökay B) Fatma C) Hülya D) İsmail E) Kerem

2. (kolay) Muhasebe biriminde çalışanlar kimlerdir?

A) Fatma ve Gökay B) Hülya ve İsmail C) İsmail ve Kerem D) Hülya ve Kerem E) Fatma ve Kerem

3. (orta) Aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?

A) Kerem salı ya da çarşamba nöbet tutar. B) Hülya pazartesi nöbet tutar. C) İsmail çarşamba nöbet tutar. D) İsmail pazartesi nöbet tutar. E) Fatma muhasebede çalışır.

4. (orta) Hülya pazartesi nöbet tutuyorsa İsmail hangi gün nöbet tutar?

A) Pazartesi B) Salı C) Çarşamba D) Perşembe E) Cuma

5. (sınav) Öbür bilgiler aynı kalmak koşuluyla Fatma muhasebe biriminde çalışsaydı aşağıdakilerden hangisi olurdu?

A) Fatma pazartesi, İsmail cuma nöbet tutardı. B) Hülya ile Kerem muhasebede çalışırdı. C) İsmail muhasebede, Fatma pazartesi nöbette olurdu ve dağılım kesinleşirdi. D) Gökay muhasebeye geçerdi. E) Bilgileri sağlayan hiçbir dağılım bulunamazdı.

Cevaplar

1. B — Fatma muhasebede olsaydı pazartesi nöbet tutardı; Hülya ile Kerem aynı birimde olduğu için ikisi birden muhasebeye geçemez, muhasebenin ikinci kişisi İsmail olur ve Hülya-Kerem bloğu salı-çarşambaya yerleşir; İsmail'e cuma kalır, ama İsmail cuma nöbet tutamaz. Bu çelişki Fatma'yı insan kaynaklarına koyar. Muhasebedeki iki kişi Hülya ile Kerem olur; İsmail cuma tutamadığı için cuma Fatma'nındır.
2. D — Gökay ve Fatma insan kaynaklarındadır; aynı birimde olan Hülya ile Kerem muhasebenin iki kişisidir, İsmail insan kaynaklarındadır.
3. A — Set iki dağılıma izin verir: Hülya pazartesi, Kerem salı, İsmail çarşamba ya da İsmail pazartesi, Hülya salı, Kerem çarşamba. Kerem iki dağılımda da salı ya da çarşambadadır; B, C ve D yalnız birinde doğrudur, E hiçbirinde.
4. C — Hülya pazartesiyse Kerem salıdır; perşembe Gökay'ın, cuma Fatma'nındır ve İsmail'e çarşamba kalır.
5. E — Birinci sorunun çözümündeki çelişki tam olarak budur: Fatma muhasebedeyse İsmail'in cuma nöbet tutması gerekir, oysa İsmail cuma nöbet tutamaz. Hiçbir dağılım bütün bilgileri sağlamaz.

Özet kartı

• Çok koşullu setler ızgara, şerit, grup tablosu, koşul zinciri ve görsel okumayı birleştirir.
• Bilgi metninden sonra soru köklerine göz at; hangi bilgilerin gerekeceğini önceden gör.
• İpuçlarını güç sırasıyla işle: sabit, blok ve paket, sayı, olumsuz, koşullu.
• Koşullu önerme koşulu gerçekleşmedikçe etkisizdir; en sona bırakılır.
• Olası durumlar ana tabloya yazılır; soruya özgü koşullar kopyaya işlenir.
• Karşı olgusal sorularda dağılımın hiç kalmaması da bir cevaptır.
• İlk soru yatırımdır; set ilerlemezse işaretle, geç, tabloyu bırak.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Bu dersle Türkçe modülünün son ünitesi tamamlandı: ses ve yazım kurallarından sözcük ve cümle bilgisine, paragraftan anlatım bozukluklarına ve sözel mantığa kadar on bir ünite. Sınava yaklaşırken bu ünitelerin hepsini yeniden okumaya vakit yoktur; gereken, her ünitenin en çok sorulan kuralını ve en sık düşülen tuzağını bir arada görebilmektir. Ders 1.T, "Türkçe hızlı tekrar", modülün bütün ünitelerini bu amaçla tek bir tekrar dersinde topluyor.