Yapısal bozukluklar: öğe eksikliği, ek yanlışlığı, çatı uyumsuzluğu, tamlama bozukluğu

Kanca

Bir veli toplantısından sonra okul müdürüne giden kısa bir not: "Öğretmenlerimize güveniyor ve çok seviyoruz. Okulumuzun bahçe ve sınıfları bu hafta temizlendi. Ben ve eşim gelecek toplantıya da katılacaklar. Yeni servis kuralları açıklandı ve hemen uygulamaya koydular."

Her cümle ilk okuyuşta doğal görünür; konuşurken çoğumuz böyle cümleler kurarız. Ama yazıya geçince dördü de kural çiğner. İlkinde "sevmek" fiilinin nesnesi eksiktir. İkincisinde "bahçe" sözcüğü tamlamanın ekini alamamıştır. Üçüncüsünde özne birinci çoğul kişidir, yüklem üçüncü. Dördüncüsünde bir yüklem edilgen, öbürü etkendir. Bunlar yapısal bozukluklardır ve bu ders onları dört türde topluyor.

Büyük resim

1.10.1'de dil bilgisi bakımından kusursuz ama anlamca aksayan cümleleri inceledik. Yapısal bozukluklarda ise kusur dil bilgisinin kendisindedir: bir öğe eksiktir, bir ek yanlış ya da eksiktir, iki yüklemin çatısı uyuşmaz ya da bir tamlama yarım kalmıştır.

Yapısal bozuklukların büyük bölümü aynı kaynaktan doğar: ortak kullanım. Türkçe, iki yüklemin ya da iki tamlananın ortak bir öğeyi paylaşmasına izin verir. "Kitabı aldı ve okudu" cümlesinde "kitabı" iki yükleme birden nesnedir. Ama bu paylaşım, ortak öğenin iki yere de aynı biçimde uymasını gerektirir. Uymadığında cümle bozulur. Bu dersin temel sınaması da buradan çıkar: ortak öğeyi her yüklemle ya da her tamlananla ayrı ayrı oku.

Kavram çekirdeği

Öğe eksikliği

İki yüklem ortak bir öğeyi paylaşırken, bu öğe yüklemlerden birinin istediği biçimde değilse, öbür yüklem için gereken öğe eksik kalır. "Öğretmenlerimize güveniyor ve çok seviyoruz" cümlesinde "öğretmenlerimize" yönelme hâlindedir ve "güvenmek" fiiline uyar. "Sevmek" ise belirtili bir nesne ister: "öğretmenlerimizi". Cümlenin doğrusu: "Öğretmenlerimize güveniyor ve onları çok seviyoruz."

Aynı bozukluk dolaylı tümleçte de görülür: "Bu kitabı okudu ve çok etkilendi" cümlesinde "kitabı" okumaya uyar, ama etkilenmek "-den" ister: "Bu kitabı okudu ve ondan çok etkilendi." Yüklem eksikliği de bir öğe eksikliğidir: "Ben çay, kardeşim kahve içti" cümlesinde "içti" yalnız kardeşime uyar; birinci kişi için yüklem eksiktir: "Ben çay içtim, kardeşim kahve içti."

Sınaması, ortak öğeyi her yüklemle ayrı ayrı okumaktır: "öğretmenlerimize güveniyoruz" doğru, "öğretmenlerimize seviyoruz" yanlış. Yanlış çıkan yüklem için eksik öğe eklenmelidir.

Ek yanlışlığı ve özne-yüklem uyumsuzluğu

Bir sözcüğe, cümledeki görevine uymayan bir ek getirildiğinde ya da gereken ek getirilmediğinde ek yanlışlığı oluşur. "Bu konuyu çok önem veriyor" cümlesinde önem bir şeye verilir: "Bu konuya çok önem veriyor." Gereksiz çokluk eki de bu gruba girer: "Birçok öğrenciler sınava girdi" cümlesinde "birçok" zaten çokluk bildirir; doğrusu "Birçok öğrenci sınava girdi"dir. Sayı sıfatlarından sonra da çokluk eki kullanılmaz: "üç kitaplar" değil "üç kitap".

Özne ile yüklemin kişi ve sayı bakımından uyuşmaması da ek kaynaklı bir bozukluktur. "Ben ve eşim gelecek toplantıya da katılacaklar" cümlesinde özne "ben ve eşim" yani "biz"dir; yüklem birinci çoğul kişi eki almalıdır: "katılacağız". "Sen ve ben bu işi bitireceksiniz" cümlesinde de "sen ve ben" "biz" eder: "bitireceğiz". Kural şudur: öznede birinci kişi varsa yüklem birinci çoğul, birinci kişi yok ama ikinci kişi varsa ikinci çoğul kişi eki alır.

Çatı uyumsuzluğu

1.8.9'da gördüğümüz çatı ayrımı burada bir bozukluk kaynağına dönüşür. Ortak bir özneye bağlı iki yüklemden biri edilgen, öbürü etken olduğunda cümle bozulur. "Yeni servis kuralları açıklandı ve hemen uygulamaya koydular" cümlesinde "kurallar açıklandı" edilgendir ve "kurallar" sözde öznedir. "Uygulamaya koydular" ise etkendir ve öznesi "onlar"dır; ama "onlar" cümlede yoktur. Doğrusu: "Yeni servis kuralları açıklandı ve hemen uygulamaya kondu."

Bir başka örnek: "Yasa tasarısı meclise sunuldu ve kabul etti." Tasarı kabul etmez, kabul edilir. Sınaması, iki yüklemi ortak özneyle ayrı ayrı okumaktır: "tasarı sunuldu" doğru, "tasarı kabul etti" yanlış.

Tamlama bozukluğu

İki tamlanan ortak bir tamlayanı paylaşırken, tamlananlardan biri iyelik ekini almazsa tamlama bozulur. "Okulumuzun bahçe ve sınıfları temizlendi" cümlesinde "okulumuzun" tamlayanı "sınıfları" sözcüğüyle belirtili bir tamlama kurar, ama "bahçe" iyelik eki almadığı için tamlamanın dışında kalır. Doğrusu: "Okulumuzun bahçesi ve sınıfları temizlendi."

"Halkın sorun ve isteklerini dinledi" cümlesi de aynı bozukluğu taşır: "Halkın sorunlarını ve isteklerini dinledi." 1.8.1'de gördüğümüz gibi belirtili tamlamada tamlayan ilgi eki, tamlanan iyelik eki alır; iki tamlananın ikisi de bu eki taşımalıdır. Sınaması, tamlayanı her tamlananla ayrı ayrı okumaktır: "okulumuzun sınıfları" doğru, "okulumuzun bahçe" yanlış.

Görsel harita

Yapısal bozukluk arama sırası

1. Cümlede birden çok yüklem ya da birden çok tamlanan var mı? Ortak öğeyi bul.
2. Ortak öğeyi her yüklemle ya da tamlananla ayrı ayrı oku.
3. Özneyi tek bir zamire çevir ve yüklemin kişi ekiyle karşılaştır.
4. Belgisiz ya da sayı sıfatından sonra çokluk eki var mı bak.
5. İki yüklemin çatısını karşılaştır: biri edilgen, biri etken mi?

Sınav gözüyle

Yapısal bozukluk sorularında bozuk cümlenin en belirgin işareti "ve" ya da virgülle bağlanmış iki yüklemdir. Tek yüklemli cümlelerde öğe eksikliği ve çatı uyumsuzluğu nadiren görülür; iki yüklem gördüğünde ortak öğe sınamasını hemen uygula.

Sınav ayrıca bozukluğun türünü sorar: "Aşağıdaki cümlelerin hangisinde nesne eksikliğinden kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?" Seçeneklerin çoğunda yine bir öğe eksiktir, ama her birinde başka bir öğe: birinde nesne, birinde dolaylı tümleç, birinde yüklem. Eksik öğeyi tamamlayıp hangi soruya cevap verdiğine bakmak türü belirler.

Hafıza kancaları

• "Ortak öğeyi her yüklemle ayrı oku" — güveniyor ve seviyor.
• "Ben varsa biz" — ben ve eşim katılacağız.
• "Birçok, üç, her: çokluk eki istemez" — birçok öğrenci.
• "Kabul eden değil, edilen" — tasarı sunuldu ve kabul edildi.
• "İki tamlanan, iki iyelik" — okulun bahçesi ve sınıfları.

Mini test

1. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde nesne eksikliğinden kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

A) Ona güveniyor ve çok seviyor. B) Ona güveniyor ve onu çok seviyor. C) Onu tanıyor ve seviyor. D) Ona inanıyor ve güveniyor. E) Onu dinliyor ve anlıyor.

2. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde çatı uyumsuzluğu vardır?

A) Yasa tasarısı meclise sunuldu ve kabul etti. B) Yasa tasarısı meclise sunuldu ve kabul edildi. C) Milletvekilleri tasarıyı inceledi ve kabul etti. D) Tasarı incelendi ve onaylandı. E) Meclis tasarıyı görüştü ve onayladı.

3. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tamlama bozukluğu vardır?

A) Halkın sorun ve isteklerini dinledi. B) Halkın sorunlarını ve isteklerini dinledi. C) Halkın isteklerini dinledi. D) Halkı dinledi ve isteklerini not aldı. E) Halkın sorunları çözüldü.

4. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne-yüklem uyumsuzluğu vardır?

A) Ben ve kardeşim yarın köye gidecekler. B) Ben ve kardeşim yarın köye gideceğiz. C) Kardeşimle yarın köye gideceğim. D) Kardeşim yarın köye gidecek. E) Biz yarın köye gideceğiz.

5. (sınav) Aşağıdaki cümlelerin hangisindeki anlatım bozukluğu, ötekilerden farklı türdendir?

A) Ona güveniyor ve çok seviyor. B) Bu kitabı okudu ve çok etkilendi. C) Çocuklara yardım ediyor ve koruyor. D) Arkadaşına inanıyor ve destekliyor. E) Birçok öğrenciler sınava girdi.

Cevaplar

1. A — "Ona" güvenmeye uyar; sevmek belirtili nesne ister ("onu") ve bu nesne eksiktir.
2. A — Tasarı sunulmuştur (edilgen), ama kabul etmez, kabul edilir; iki yüklemin çatısı uyuşmaz.
3. A — "Halkın" tamlayanı "sorun" sözcüğüyle tamlama kuramaz; "sorunlarını" olmalıdır.
4. A — "Ben ve kardeşim" birinci çoğul kişidir; yüklem "gideceğiz" olmalıdır.
5. E — Bozukluk gereksiz çokluk ekinden kaynaklanır; öbür dördünde ortak öğe ikinci yükleme uymadığı için bir öğe eksiktir.

Özet kartı

• Yapısal bozuklukta dil bilgisi kuralı çiğnenir; kaynak çoğunlukla ortak kullanımdır.
• Öğe eksikliği: ortak öğe yüklemlerden birine uymaz; eksik nesne, dolaylı tümleç ya da yüklem eklenir.
• Ek yanlışlığı: yanlış hâl eki, belgisiz ya da sayı sıfatından sonra gereksiz çokluk eki.
• Özne-yüklem uyumsuzluğu: öznede "ben" varsa yüklem birinci çoğul, "sen" varsa ikinci çoğul kişi alır.
• Çatı uyumsuzluğu: ortak özneye bağlı yüklemlerden biri edilgen, öbürü etkendir.
• Tamlama bozukluğu: ortak tamlayana bağlı tamlananlardan biri iyelik ekini almamıştır.
• Temel sınama: ortak öğeyi her yüklemle ya da tamlananla ayrı ayrı oku.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

İki derste sekiz bozukluk türü ve her birinin sınamasını topladık: gereksiz sözcük, yanlış anlam, mantık hatası, sıralama; öğe eksikliği, ek yanlışlığı, çatı uyumsuzluğu, tamlama bozukluğu. Sınav bu türleri çoğunlukla tek tek sormaz; beş cümleyi yan yana koyar, dördüne birer bozukluk yerleştirir ve kusursuz olanı arar. Ders 1.10.3, "Ustalık: Hangi cümlede anlatım bozukluğu yoktur?", bu soru tipinde sekiz sınamayı hangi sırayla uygulamak gerektiğini ve dört bozuk cümleyi hızla elemenin yolunu gösteriyor.