Anlamsal bozukluklar: gereksiz sözcük, yanlış anlam, mantık hatası, sıralama

Kanca

Bir okul panosunda dört duyuru asılı. "Gezimize yaklaşık elli kadar öğrenci katıldı." "Takımımızın bu yıl şampiyon olma tehlikesi var." "Yağmur yağmadığı için bahçe çamur içindeydi." "Kırmızı çocuğun kalemi kayboldu, bulan teslim etsin."

Dört cümlenin hiçbirinde dil bilgisi hatası yok: ekler yerinde, öğeler tam, yüklemler doğru çekimlenmiş. Yine de her biri okuyanı bir an duraksatıyor. İlki aynı şeyi iki kez söylüyor, ikincisi bir sözcüğü yanlış anlamda kullanıyor, üçüncüsü kendi kendisiyle çelişiyor, dördüncüsü sözcükleri yanlış sıraya koymuş. Bu dört kusura anlamsal bozukluk denir ve bu ders onları tek tek tanıtıyor.

Büyük resim

Anlatım bozukluğu, bir cümlenin söylemek istediğini açık, doğru ve kısa biçimde söyleyememesidir. Bozukluklar iki büyük gruba ayrılır. Yapısal bozukluklarda cümle dil bilgisi kurallarını çiğner: bir öğe eksiktir, bir ek yanlıştır, bir tamlama bozuktur. Anlamsal bozukluklarda ise cümle kurallara uyar, ama anlamı aksar.

Anlamsal bozukluğun dört kaynağı vardır: gereksiz sözcük, yanlış anlamda kullanılmış sözcük, mantık hatası ve sözcüklerin yanlış sıralanması. Her birinin kendine özgü bir sınaması vardır. Bu sınamaların ortak noktası, cümleyi değiştirip anlamın düzelip düzelmediğine bakmaktır: bir sözcüğü çıkar, bir sözcüğü değiştir, iki bilgiyi karşılaştır, bir sözcüğün yerini değiştir.

Kavram çekirdeği

Gereksiz sözcük

Aynı anlamı taşıyan iki sözcük ya da öbek yan yana kullanıldığında, biri gereksiz kalır. "Gezimize yaklaşık elli kadar öğrenci katıldı" cümlesinde "yaklaşık" ile "kadar" aynı belirsizliği bildirir. "Geri iade etti" öbeğinde "iade" zaten geri vermek demektir. "Karşılıklı olarak birbirlerini suçladılar" cümlesinde "karşılıklı olarak" ile "birbirlerini" aynı işi görür. "Maalesef ne yazık ki gelemedi" cümlesinde iki sözcük aynı üzüntüyü dile getirir.

Gereksiz sözcüğün bir başka biçimi, anlamı zaten başka bir öğeden çıkan sözcüktür. "Kazanın nedeni aşırı hızdan dolayıdır" cümlesinde "nedeni" ile "-dan dolayı" aynı neden bilgisini iki kez verir; doğrusu "Kazanın nedeni aşırı hızdır" ya da "Kaza aşırı hızdan dolayı oldu" olmalıdır.

Sınaması basittir: şüpheli sözcüğü çıkar ve anlamın değişip değişmediğine bak. "Gezimize yaklaşık elli öğrenci katıldı" cümlesi aynı anlamı taşır; "kadar" gereksizdir. Çıkarınca anlam değişiyorsa sözcük gereksiz değildir.

Yanlış anlamda kullanılan sözcük

Bir sözcük, cümlenin anlatmak istediğine uymayan bir anlamla kullanıldığında anlatım bozulur. "Takımımızın bu yıl şampiyon olma tehlikesi var" cümlesinde "tehlike" sözcüğü istenmeyen, kötü bir olasılığı bildirir. Oysa şampiyonluk istenen bir sonuçtur; doğru sözcük "olasılığı" ya da "şansı"dır.

Bu bozukluk sıklıkla birbirine biçimce ya da anlamca yakın sözcüklerde ortaya çıkar. "Bu konuya gereken önlemi vermediler" cümlesinde "önlem" yerine "önem" olmalıdır; önem verilir, önlem alınır. "Kulüpte etken bir görev üstlendi" cümlesinde "etken" (bir sonucu doğuran) yerine "etkin" (faal, çalışkan) gerekir.

Sınaması, şüpheli sözcüğün yerine anlamca daha uygun bir sözcük koymaktır. Değiştirince cümle düzeliyorsa, ilk sözcük yanlış anlamda kullanılmıştır. 1.4.3'te gördüğümüz eş ve yakın anlamlı sözcük ayrımları bu sınamada işe yarar.

Mantık hatası

Cümlenin bildirdiği iki bilgi birbiriyle çelişiyorsa ya da kurulan neden-sonuç ilişkisi gerçeğe aykırıysa mantık hatası vardır. "Yağmur yağmadığı için bahçe çamur içindeydi" cümlesinde neden ile sonuç uyuşmaz: yağmurun yağmaması çamuru açıklayamaz. "Kimse gelmemişti, yalnız iki arkadaşım gelmişti" cümlesinde ise iki bilgi aynı anda doğru olamaz.

1.5.6'da anlamı bozan sözcük sorularında bu tür çelişkileri bileşen bileşen incelemiştik: nicelik, kesinlik, ilişki ve zaman çelişkileri. Anlatım bozukluğu sorularında aynı çelişkiler bir bozukluk türü olarak karşımıza çıkar. Sınaması, cümlenin iki parçasını ayırıp "ikisi aynı anda doğru olabilir mi?" ya da "bu neden bu sonucu doğurur mu?" diye sormaktır.

Sözcüklerin yanlış sıralanması

Bir niteleyicinin yanlış yere konması, onun başka bir sözcüğü nitelemesine yol açar. "Kırmızı çocuğun kalemi kayboldu" cümlesinde "kırmızı" çocuğu nitelemiştir; kastedilen ise kalemdir: "Çocuğun kırmızı kalemi kayboldu." "Yaşlı kadının köpeği" ile "kadının yaşlı köpeği" öbekleri de böyle iki ayrı anlam taşır.

Aynı sorun "yalnız, sadece, bile, da" gibi sözcüklerin yerinde de görülür. "Sadece ben bu işi yapabilirim" cümlesi işi yapabilecek tek kişinin konuşan olduğunu, "Ben sadece bu işi yapabilirim" cümlesi ise konuşanın yapabileceği tek işin bu olduğunu söyler. Hangisinin kastedildiği bağlamdan anlaşılır; kastedilen anlamı bozan yerleşim bir anlatım bozukluğudur.

Sınaması, niteleyiciye "neyi niteliyor?" diye sormak ve sözcüğün yerini değiştirince anlamın düzelip düzelmediğine bakmaktır.

Görsel harita

Anlamsal bozukluk arama sırası

1. Cümleyi bir kez bütün olarak oku ve nerede duraksadığını işaretle.
2. Aynı anlam iki kez geçiyor mu? Birini çıkar.
3. Bir sözcük bağlama yabancı mı? Yakın bir sözcükle değiştir.
4. İki bilgi ya da neden-sonuç ilişkisi çelişiyor mu?
5. Niteleyiciler ve "yalnız, sadece" gibi sözcükler doğru yerde mi?

Sınav gözüyle

Anlamsal bozukluk sorularında bozuk cümle çoğunlukla dil bilgisi bakımından kusursuzdur. Bu yüzden adaylar ek ve öğe ararken anlam kusurunu gözden kaçırır. "Gezimize yaklaşık elli kadar öğrenci katıldı" cümlesinde aranacak bir ek hatası yoktur; kusur, aynı belirsizliğin iki kez söylenmesidir.

Sınav, bozukluğun türünü de sorar: "Aşağıdaki cümlelerin hangisinde gereksiz sözcük kullanımından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?" Bu tür sorularda seçeneklerin çoğu başka türden bozukluklar taşır. Her seçeneğe tek bir sınama değil, dört sınamayı sırayla uygulamak ve bulduğun kusurun türünü adlandırmak gerekir.

Hafıza kancaları

• "Çıkar, anlam değişmiyorsa fazladır" — yaklaşık elli kadar.
• "Tehlike kötü, olasılık nötr" — şampiyon olma olasılığı.
• "Önem verilir, önlem alınır" — yakın biçimli sözcüklere dikkat.
• "İkisi aynı anda doğru olabilir mi?" — mantık hatasının sorusu.
• "Niteleyiciye neyi nitelediğini sor" — çocuğun kırmızı kalemi.

Mini test

1. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde gereksiz sözcük kullanılmıştır?

A) Toplantıya yaklaşık yüz kişi kadar katıldı. B) Toplantıya yüze yakın kişi katıldı. C) Toplantıya yüz kişi katıldı. D) Toplantıya yüzden fazla kişi katıldı. E) Toplantıya katılanlar yüzü bulmadı.

2. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir sözcük yanlış anlamda kullanılmıştır?

A) Ekibin ödül kazanma tehlikesi var. B) Köprünün çökme tehlikesi var. C) Ekibin ödül kazanma olasılığı yüksek. D) Nehrin taşma tehlikesi geçti. E) Ödül kazanma şansları arttı.

3. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde mantık hatasından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

A) Yağmur yağmadığı için yollar çamur içindeydi. B) Yağmur yağdığı için yollar çamurluydu. C) Kar yağdığı için okullar tatil edildi. D) Güneş açınca yollar kurudu. E) Sis yüzünden uçak kalkamadı.

4. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sözcüklerin yanlış sıralanmasından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

A) Kırmızı çocuğun kalemini buldum. B) Çocuğun kırmızı kalemini buldum. C) Kalemini kırmızı çantasında buldum. D) Kırmızı kalemi çantada buldum. E) Çocuğun kalemi kırmızıydı.

5. (sınav) Aşağıdaki cümlelerin hangisindeki anlatım bozukluğu, ötekilerden farklı türdendir?

A) Geri iade edilen ürünler depoya kaldırıldı. B) Kısaca özetlemek gerekirse durum kötü. C) Karşılıklı olarak birbirlerini suçladılar. D) Maalesef ne yazık ki toplantıya katılamadı. E) Projenin ödül alma tehlikesi var.

Cevaplar

1. A — "Yaklaşık" ile "kadar" aynı belirsizliği bildirir; biri gereksizdir.
2. A — "Tehlike" istenmeyen olasılıklar için kullanılır; ödül kazanmak istenen bir sonuçtur, doğru sözcük "olasılık"tır.
3. A — Yağmurun yağmaması çamuru açıklamaz; neden ile sonuç çelişir.
4. A — "Kırmızı" çocuğu nitelemiştir, kastedilen kalemdir; doğrusu B'deki sıralamadır.
5. E — "Tehlike" yanlış anlamda kullanılmıştır; öbür dört seçenekte aynı anlam iki kez söylenmiştir ve bozukluk gereksiz sözcükten kaynaklanır.

Özet kartı

• Anlamsal bozuklukta cümle dil bilgisi kurallarına uyar, ama anlamı aksar.
• Gereksiz sözcük: aynı anlam iki kez söylenir (yaklaşık ... kadar, geri iade, maalesef ne yazık ki).
• Yanlış anlam: sözcük bağlama uymaz (kazanma tehlikesi, önlem vermek, etken görev).
• Mantık hatası: iki bilgi çelişir ya da neden-sonuç tersine kurulur.
• Sıralama: niteleyici yanlış sözcüğü niteler (kırmızı çocuğun kalemi); "sadece, yalnız" yanlış yerdedir.
• Her türün sınaması: çıkar, değiştir, karşılaştır, yer değiştir.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Bu derste incelediğimiz cümlelerin hepsi dil bilgisi bakımından kusursuzdu; kusur anlamdaydı. "Ona güveniyor ve seviyor" cümlesinde ise kusur kuruluştadır: iki yüklem aynı öğeyi paylaşıyormuş gibi dizilmiştir, ama "güvenmek" yönelme hâli isterken "sevmek" bir nesne ister ve o nesne cümlede yoktur. Ders 1.10.2, "Yapısal bozukluklar: öğe eksikliği, ek yanlışlığı, çatı uyumsuzluğu, tamlama bozukluğu", dil bilgisi kurallarının kendisinin çiğnendiği bu bozuklukları ele alıyor.