Ünlü olayları: daralma, ünlü düşmesi, kaynaştırma

Kanca

Bir duyuru yazıyorsun: "Toplantı saat üçte başlıyor, sunum dörtte başlayacak." İki fiili de sesli oku. İlkini nasıl yazdıysan öyle söylersin. İkincisini ise büyük ihtimalle "başlıyacak" diye söylersin, ama "başlayacak" yazarsın.

Aynı fiil, aynı a, iki farklı davranış. Birinde dilin yaptığı değişiklik yazıya geçmiş, öbüründe geçmemiş. Bu farkı bilen aday, sınavın en sevdiği ünlü sorularından birini birkaç saniyede çözer.

Büyük resim

Ünsüzler ek alırken sertleşip yumuşuyor, kaybolup ikizleniyordu. Ünlüler de ek karşısında üç biçimde davranır.

İlkinde ünlü kalır ama biçim değiştirir: geniş bir a ya da e, ardından gelen ekin etkisiyle daralır ve ı, i, u, ü olur. "Başla" fiili "-yor" ekini alınca "başlıyor" olur. Bu olayın adı ünlü daralmasıdır.

İkincisinde ünlü tamamen kaybolur. "Ağız" sözcüğü ünlüyle başlayan bir ek alınca "ağzı" olur; ikinci hecedeki ı söyleyişten de yazıdan da düşer. Bu, ünlü düşmesidir.

Üçüncüsünde ünlüler bir şey kaybetmez, aksine yan yana gelmemek için araya bir ünsüz alır. "Kapı" sözcüğüne "-a" eki gelince iki ünlü çarpışmasın diye bir y girer: kapıya. Araya giren bu ünsüze kaynaştırma ünsüzü denir.

Türkçe kökenli sözcüklerde iki ünlü yan yana gelmez; saat, şiir gibi örnekler başka dillerden gelmiştir. Bu üç olaydan ikisi, düşme ve kaynaştırma, bu eğilimin iki farklı çözümüdür: biri ünlülerden birini atar, öbürü araya bir köprü koyar.

Kavram çekirdeği

Ünlü daralması

a ya da e ile biten fiillere "-yor" eki geldiğinde, fiilin sonundaki geniş ünlü daralır ve ünlü uyumuna göre ı, i, u ya da ü olur: başla → başlıyor, bekle → bekliyor, oyna → oynuyor, söyle → söylüyor. Daralan ünlünün hangisi olacağını 1.1.2'deki uyum kuralları belirler; "oyna" yuvarlak o ile başladığı için a, u'ya döner.

Yazım açısından kritik nokta şudur: Yazım Kılavuzuna göre daralma, "-yor" ekinden başka eklerde yazıya geçirilmez. Söyleyişte "başlıyacak, anlıyan, bekliyen" dense de doğru yazım "başlayacak, anlayan, bekleyen" olur.

Bunun tek istisnası "demek" ve "yemek" fiilleridir. Bu iki fiil y ile başlayan bir ek alınca e, i'ye döner ve bu daralma yazıda da gösterilir: diyor, yiyor, diyen, yiyecek, diyerek, yiyince. "Deyecek" ya da "yeyen" biçimleri yanlıştır.

Ünlü düşmesi

İki heceli sözcüklerde. Ünlü düşmesine sözcüğün kuruluşunun farklı aşamalarında rastlanır; en bilineni ek alan iki heceli sözcüklerdir. İkinci hecesinde dar bir ünlü (ı, i, u, ü) bulunan bazı iki heceli sözcükler, ünlüyle başlayan bir ek alınca bu ünlüyü kaybeder: ağız → ağzı, burun → burnu, karın → karnı, oğul → oğlu, alın → alnı, gönül → gönlü, beyin → beyni, boyun → boynu. Aynı yapıdaki her sözcük bu olaya uğramaz: "akıl" ek alınca "aklı" olur, ama "bulut" ve "umut" ünlülerini korur ve "bulutu, umudu" olur. Bu yüzden ünlü düşmesi sorularında kuralı uygulamadan önce sözcüğün ek almış hâlini kulakla denetlemek gerekir.

Türemiş fiillerde. Bazı fiil kökleri yapım eki alırken ikinci hecedeki dar ünlüsünü kaybeder: kıvır → kıvrıl-, devir → devril-, ayır → ayrıl-.

Birleşik sözcüklerde ve yardımcı fiillerle. İki sözcük kaynaşarak tek sözcük olduğunda ünlülerden biri düşebilir: kahve + altı → kahvaltı, cuma + ertesi → cumartesi, pazar + ertesi → pazartesi, ne + için → niçin, kayın + ana → kaynana. "Etmek" ve "olmak" yardımcı fiilleriyle bitişik yazılan bazı sözcüklerde de ikinci hecedeki ünlü düşer: sabır → sabretmek, emir → emretmek, kayıp → kaybolmak, şükür → şükretmek. Son örnekte düşmeyle birlikte 1.1.3'teki yumuşama da vardır: p, b'ye dönmüştür.

Kaynaştırma

Ünlüyle biten bir sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde, iki ünlünün arasına y, ş, s ya da n ünsüzlerinden biri girer. Hangisinin gireceği gelen eke bağlıdır.

y: En yaygın kaynaştırma ünsüzüdür; hâl eklerinden, fiilimsilerden ve birçok ekten önce gelir: kapı + y + a → kapıya, oku + y + an → okuyan, araba + y + ı → arabayı.

s: Üçüncü tekil kişi iyelik ekinden önce gelir: kapı + s + ı → kapısı, araba + s + ı → arabası.

ş: Üleştirme sayılarında "-er, -ar" ekinden önce gelir: iki + ş + er → ikişer, altı + ş + ar → altışar.

n: İyelik eki almış sözcüklere gelen hâl eklerinden önce, ilgi ekinden önce ve "o, bu, şu" zamirlerinde görülür: kapısı + n + a → kapısına, kapı + n + ın → kapının, o + n + u → onu, bu + n + dan → bundan.

İki sözcük bu düzene uymaz. "Su" ve "ne" iyelik ekini s ile değil y ile alır: "çeşmenin suyu", "bu planın neyi eksik?" Sınavın bu iki sözcüğü seçenek olarak koyması rastlantı değildir.

Kaynaştırma ile ünsüz türemesi kolay karıştırılır. Türemede sözcüğün kendi ünsüzü ikizlenir (his → hissetmek); kaynaştırmada ise iki ünlünün arasına sözcükte bulunmayan, ekle gelen bir ünsüz girer.

Görsel harita

Kaynaştırma ünsüzünü seçme yolu:

1. Gelen ek 3. tekil iyelik mi? s gir (su ve ne hariç: y).
2. Üleştirme sayısı mı? ş gir.
3. İyelikli sözcükten sonra hâl eki, ilgi eki ya da o/bu/şu mu? n gir.
4. Bunların hiçbiri değilse y gir.

Sınav gözüyle

Daralma sorularının asıl tuzağı yazımdır. Seçeneklerde "başlıyor" ile "başlayacak" yan yana durur; ilkinde daralma vardır ve yazıya geçmiştir, ikincisinde söyleyişte daralma duyulsa da yazı geniş ünlüyü korur. Bir yazım sorusunda "anlıyan" ya da "bekliyecek" görürsen yanlışı bulmuşsundur; "diyecek" ve "yiyecek" ise doğrudur.

Ünlü düşmesi soruları çoğu zaman bir cümledeki sözcükleri tarattırır. Birleşik sözcükteki düşme, "kahvaltı" ya da "cumartesi" gibi, sözcük gündelik olduğu için gözden kaçar. Kaynaştırma sorularında ise hangi ünsüzün girdiği sorulur ve "suyu" sözcüğü s beklenen yerde y kullandığı için sık sık çeldirici olur.

Hafıza kancaları

• "-yor gelir, ünlü daralır" — başlıyor, bekliyor, oynuyor, söylüyor.
• "Yazıda daralma yalnız -yor'la, bir de diyen yiyende" — başlayacak yazılır, diyecek yazılır.
• "Ağız burun karın, oğul alın gönül" — ikinci hecedeki dar ünlüsünü düşüren tanıdık sözcükler.
• "YaŞaSaN" — kaynaştırma ünsüzleri: y, ş, s, n.
• "Su ile ne s'yi sevmez" — suyu, neyi.

Mini test

1. (kolay) Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde ünlü daralması vardır?

A) başlıyor B) ağzı C) kapıya D) ikişer E) kahvaltı

2. (kolay) Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde ünlü düşmesi vardır?

A) bekliyor B) burnu C) kapısı D) suyu E) diyor

3. (orta) Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde kaynaştırma ünsüzü olarak "s" kullanılmıştır?

A) kapıya B) ikişer C) arabası D) kapının E) suyu

4. (orta) Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde ünlü daralması yazıda gösterilmiştir?

A) başlayacak B) anlayan C) yiyecek D) bekleyen E) arayacak

5. (sınav) "Pazartesi sabahı annem kahvaltıyı hazırlarken bir şarkı söylüyordu." Bu cümlede aşağıdaki ses olaylarından hangisi yoktur?

A) Ünlü daralması B) Birleşik sözcükte ünlü düşmesi C) Kaynaştırma ünsüzü olarak y D) Ünsüz yumuşaması E) Birden fazla sözcükte ünlü düşmesi

Cevaplar

1. A — "Başla" fiilinin a'sı "-yor" ekiyle ı'ya dönmüştür.
2. B — "Burun" ünlüyle başlayan ek alınca ikinci hecedeki u düşmüştür.
3. C — "Araba" 3. tekil iyelik eki alırken araya s girmiştir.
4. C — "Ye-" fiili y ile başlayan ek alınca daralma yazıda da gösterilir; öbürlerinde söyleyişteki daralma yazılmaz.
5. D — "Pazartesi" ve "kahvaltı" sözcüklerinde ünlü düşmesi, "kahvaltıyı" sözcüğünde y kaynaştırması, "söylüyordu" sözcüğünde daralma vardır; yumuşamaya uğrayan bir sözcük yoktur.

Özet kartı

• Daralma: a, e ile biten fiil "-yor" alınca a, e → ı, i, u, ü (başlıyor, söylüyor).
• Daralma yazıda yalnız "-yor" ekinde ve de-, ye- fiillerinde gösterilir: başlayacak ama diyecek, yiyecek.
• Ünlü düşmesi: ikinci hecesi dar ünlülü bazı sözcükler ünlüyle başlayan ek alınca (ağzı, burnu, oğlu).
• Birleşik sözcüklerde ve etmek/olmak ile de görülür: kahvaltı, cumartesi, niçin, sabretmek, kaybolmak.
• Kaynaştırma: ünlü + ünlü karşılaşmasında araya y, ş, s, n girer.
• s: 3. tekil iyelik (kapısı); ş: üleştirme (ikişer); n: iyelikten sonra hâl eki, ilgi eki, o/bu/şu (kapısına, onu); geri kalanı y.
• Su ve ne iyelikte y alır: suyu, neyi.
• Türeme sözcüğün kendi ünsüzünü ikizler; kaynaştırma dışarıdan bir ünsüz ekler.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Kaynaştırmada iki ünlü arasına yazıda görünen bir ses giriyordu. Konuşmada ise sözcükler bazen hiçbir ses eklenmeden birleşir: "akşam oldu" derken m, bir sonraki sözcüğün o'suna yapışır. Ders 1.1.5, "Hece bilgisi ve ulama", sözcüklerin hecelere nasıl bölündüğünü ve bu yapışmanın, yani ulamanın, heceyi nasıl yeniden kurduğunu açıyor.