Dilimizin sesleri: ünlüler, ünsüzler ve alfabe

Kanca

"Kar" ile "kâr" sözcüklerini yüksek sesle söyle. Dilin ağzının içinde iki farklı yere değiyor; ilkinde damağın gerisine, ikincisinde daha öne. Oysa ikisini de aynı harfle, k ile yazıyoruz. Üstteki küçük şapka olmasa kâğıt üzerinde ikisini ayıran hiçbir şey kalmazdı.

Demek ki ağzımızdan çıkan sesler ile kâğıda yazdığımız harfler birebir aynı şey değil. Ses bilgisi ünitesinin bütün kuralları, ünlü uyumundan yumuşamaya kadar, bu iki düzeyin arasındaki ilişkiye dayanır.

Büyük resim

Konuşurken ciğerlerden gelen hava ağızdan ya da burundan dışarı çıkar. Bu hava yolda hiçbir engele takılmadan çıkıyorsa ortaya bir ünlü çıkar: a, e, ı, i, o, ö, u, ü. Dil, dudaklar, dişler ya da damak havanın yolunu bir an kapatıyor veya daraltıyorsa çıkan ses bir ünsüzdür: b, k, s, t gibi.

Bu fark sadece bir tanım değil, dilin işleyişini belirler. Ünlüler tek başına söylenebilir ve heceyi taşır; ünsüzler ise bir ünlüye yaslanarak duyulur. "K" harfini adıyla söylemeye çalıştığında bile ağzından "ke" çıkar: ünsüz yanına bir ünlü almadan ses olarak tam duyulmaz.

Türkçe 1928'den beri Latin kökenli bir alfabeyle yazılıyor. 1 Kasım 1928'de kabul edilen 1353 sayılı kanunla Türk harfleri resmî yazı düzeni hâline geldi. Bu alfabenin güçlü yanı, sesle harfi büyük ölçüde örtüştürmesidir: çoğu harf tek bir sese karşılık gelir, sözcük nasıl söyleniyorsa öyle yazılır. "Büyük ölçüde" kaydı önemli; kanca bölümündeki "kar" ve "kâr" çifti, örtüşmenin tam olmadığı yerlerden biridir.

Bu dersin işi bir sınıflandırma kurmak. Ünlüleri üç ölçüte, ünsüzleri iki ölçüte göre ayıracağız. Ünitenin bundan sonraki her dersi bu sınıflandırmayı bir alet gibi kullanacak.

Kavram çekirdeği

Alfabe: harf ve ses

Türk alfabesinde 29 harf vardır:

a, b, c, ç, d, e, f, g, ğ, h, ı, i, j, k, l, m, n, o, ö, p, r, s, ş, t, u, ü, v, y, z

Bunların sekizi ünlü, yirmi biri ünsüz harftir. Harf, sesin yazıdaki işaretidir; ses ise konuşmada duyulan birimdir. Türkçede harf sayısı ile ses sayısı eşit değildir, çünkü bazı harfler birden fazla sesi karşılar.

En bilinen örnek k, g ve l harfleridir. Kalın ünlülerle birlikte kalın, ince ünlülerle birlikte ince söylenirler: "kurt" sözcüğündeki k ile "kirpi" sözcüğündeki k aynı harftir ama aynı ses değildir. Arapça ve Farsçadan gelen bazı sözcüklerde bu ince ses kalın bir ünlünün yanında duyulur; Türk Dil Kurumunun Yazım Kılavuzu bu durumda ünlünün üzerine düzeltme işareti (^) koyar: kâğıt, dükkân, rüzgâr. Aynı işaret, "kar / kâr" ve "hala / hâlâ" gibi çiftlerde yazımı aynı olan iki sözcüğü ayırt etmeye de yarar.

Yumuşak g (ğ) da özel bir harftir. Türkçede hiçbir sözcük ğ ile başlamaz. Konuşmada çoğu zaman kendi başına net bir ses vermez; "dağ" sözcüğünde önceki ünlüyü uzatır, "eğer" sözcüğünde iki ünlü arasında belli belirsiz bir geçiş yaratır.

Ünlülerin sınıflandırılması

Sekiz ünlü, ağzın üç ayrı hareketine göre ayrılır. Bu üç ölçüt birbirinden bağımsızdır; her ünlü her birinden bir değer alır.

Dilin konumu: kalın ve ince. Dilin ağzın gerisinde durduğu ünlüler kalındır: a, ı, o, u. Dilin öne kaydığı ünlüler incedir: e, i, ö, ü. "Kapı" sözcüğünü söylerken dilin geride kaldığını, "kedi" sözcüğünde öne çıktığını hissedebilirsin.

Dudakların biçimi: düz ve yuvarlak. Dudakların yayıldığı ya da düz kaldığı ünlüler düzdür: a, e, ı, i. Dudakların öne doğru toplanıp yuvarlaklaştığı ünlüler yuvarlaktır: o, ö, u, ü. Aynada "i" ve "ü" seslerini sırayla söylersen fark açıkça görünür: dil neredeyse aynı yerde kalır, değişen yalnız dudaklardır.

Ağzın açıklığı: geniş ve dar. Çene aşağı inip ağız genişçe açılıyorsa ünlü geniştir: a, e, o, ö. Ağız daha kapalı kalıyorsa ünlü dardır: ı, i, u, ü.

Üç ölçüt bir araya gelince her ünlünün kendine özgü bir kimliği olur. "a" kalın, düz ve geniştir. "ü" ince, yuvarlak ve dardır. "ö" ince, yuvarlak ve geniştir. Sınavda bir ünlünün bu üç özelliğinden birinin sorulması sık görülen bir durumdur; tablo ezberlenmez, ağızda denenerek bulunur.

Ünsüzlerin sınıflandırılması

Yirmi bir ünsüz, KPSS açısından iki ölçüte göre ayrılır.

Ses tellerinin titreşimi: sert ve yumuşak. Ünsüz söylenirken ses telleri titremiyorsa ünsüz serttir (tonsuz); titriyorsa yumuşaktır (tonlu). Sert ünsüzler sekiz tanedir: ç, f, h, k, p, s, ş, t. Geri kalan on üç ünsüz yumuşaktır: b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z.

Elini boğazına koyup önce "sss", sonra "zzz" diye uzat. İkincisinde parmaklarının altında bir titreşim hissedersin. Ağız aynı biçimde durur, yalnız ses telleri devreye girer. Aynı deneyi "fff" ve "vvv" ile de yapabilirsin.

Bazı sert ve yumuşak ünsüzler birbirinin eşidir: ağzın aynı yerinde, aynı biçimde çıkarlar ve yalnız titreşimle ayrılırlar. Ses bilgisinin en çok sorulan çiftleri şunlardır: p–b, ç–c, t–d, k–g. Bu eşleşme bir sonraki derslerde yumuşama ve benzeşme konusunun temelini oluşturacak.

Havanın akışı: sürekli ve süreksiz. Bazı ünsüzlerde hava bir an tamamen kesilir, sonra patlayarak çıkar; bu ünsüzler uzatılamaz ve süreksiz (patlamalı) diye adlandırılır: b, c, ç, d, g, k, p, t. Geri kalan ünsüzlerde hava daralan bir yoldan sürtünerek ya da akarak çıkmaya devam eder; bunlar istenildiği kadar uzatılabilir ve süreklidir: f, ğ, h, j, l, m, n, r, s, ş, v, y, z. "sss" diyebilirsin ama "ttt" diyemezsin; denediğinde ya "t" tek bir patlama olarak kalır ya da arkasına bir ünlü eklenir.

İki ölçütü birleştirince süreksiz ünsüzler de kendi içinde ayrılır: p, ç, t, k hem sert hem süreksizdir; b, c, d, g ise yumuşak ve süreksizdir. Bu iki küçük grup, ünitenin geri kalanında en çok karşına çıkacak harflerdir.

Görsel harita

Ünlüler tablosu:

Ünsüzler tablosu:

Bir sesi sınıflandırırken izlenecek yol:

1. Sesi tek başına söyleyebiliyor musun, yoksa yanına bir ünlü mü gerekiyor? Ünlü mü ünsüz mü, buradan çıkar.
2. Ünlüyse dili, dudakları ve çeneyi sırayla yokla.
3. Ünsüzse önce boğazındaki titreşime, sonra sesi uzatıp uzatamadığına bak.

Sınav gözüyle

Ses bilgisinin bu ilk konusu sınavda nadiren tek başına sorulur; çoğu zaman bir sonraki konuların içine gizlenir. Bir yumuşama sorusunda "sert ünsüzle biten" ifadesi, bir ünlü uyumu sorusunda "kalın ünlü" ifadesi geçer. Bu sınıflandırmayı bilmeyen aday, kuralı bilse bile sorunun dilini çözemez.

Doğrudan sorulduğunda ise kalıp genellikle bir sayma ya da eşleştirme işidir: bir cümledeki yuvarlak ünlülerin sayısı, bir sözcükteki sert ünsüzlerin hangisi olduğu, bir ünlü grubunun ortak özelliği. Örneğin "o, ö, u, ü ünlülerinin ortak özelliği nedir?" sorusunun cevabı "yuvarlak" olur; kalın-ince ölçütünde ikiye ayrıldıkları için o ölçüt cevap olamaz. Ortak özellik sorularında en güvenli yol, tablodaki her sütunu gruba tek tek uygulamaktır.

Hafıza kancaları

• "FıSTıKÇı ŞaHaP" — büyük harfler sekiz sert ünsüzü verir: f, s, t, k, ç, ş, h, p. Bu listenin dışında kalan her ünsüz yumuşaktır.
• "Kalın ağzın gerisinde, ince önünde" — kalın ünlüde dil geride, ince ünlüde önde durur.
• "Yuvarlak dudakla gelir" — o, ö, u, ü söylenirken dudaklar toplanır; sesin adı dudakların biçimidir.
• "p–b, ç–c, t–d, k–g" — sert-yumuşak eşleri dört çift hâlinde öğren; yumuşama dersi bu çiftlerin üzerine kurulur.

Mini test

1. (kolay) Türk alfabesinde kaç ünlü harf vardır?

A) 5 B) 6 C) 8 D) 10 E) 21

2. (kolay) Aşağıdaki ünsüzlerden hangisi serttir?

A) b B) d C) ş D) z E) m

3. (orta) "ı, i, u, ü" ünlülerinin ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kalın olmaları B) İnce olmaları C) Yuvarlak olmaları D) Dar olmaları E) Geniş olmaları

4. (orta) Aşağıdaki ünlülerden hangisi ince, yuvarlak ve geniştir?

A) o B) ö C) ü D) e E) u

5. (sınav) "Sabah erkenden kalktık." cümlesinde geçen süreksiz sert ünsüzler aşağıdakilerin hangisinde eksiksiz verilmiştir?

A) k, t B) k, p C) t, ç D) b, d, k, t E) k, t, p

Cevaplar

1. C — Ünlü harfler a, e, ı, i, o, ö, u, ü olmak üzere sekiz tanedir.
2. C — ş, FıSTıKÇı ŞaHaP içindeki sekiz sert ünsüzden biridir; öbür seçenekler yumuşaktır.
3. D — Dördü de ağız kapalıya yakın söylenen dar ünlülerdir; kalın-ince ve düz-yuvarlak ölçütlerinde ikiye ayrılırlar.
4. B — ö, dil önde (ince), dudaklar toplu (yuvarlak) ve ağız açık (geniş) söylenir.
5. A — Süreksiz sertler p, ç, t, k'dir ve cümlede yalnız k ile t geçer; b ve d süreksizdir ama yumuşaktır.

Özet kartı

• Türk alfabesi 29 harftir: 8 ünlü, 21 ünsüz.
• Harf yazının, ses konuşmanın birimidir; k, g, l kalın ve ince iki sesi karşılar, ince ses kalın ünlünün yanında düzeltme işaretiyle gösterilir (kâğıt, dükkân, rüzgâr).
• Hiçbir Türkçe sözcük ğ ile başlamaz.
• Kalın: a, ı, o, u · İnce: e, i, ö, ü.
• Düz: a, e, ı, i · Yuvarlak: o, ö, u, ü.
• Geniş: a, e, o, ö · Dar: ı, i, u, ü.
• Sert (tonsuz): ç, f, h, k, p, s, ş, t — "FıSTıKÇı ŞaHaP"; kalan 13 ünsüz yumuşaktır.
• Süreksiz (patlamalı): b, c, ç, d, g, k, p, t; kalanlar süreklidir.
• Sert-yumuşak eşler: p–b, ç–c, t–d, k–g.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Ünlüleri ayırdığımız ilk iki ölçüt, kalın-ince ve düz-yuvarlak, burada bir tabloda duruyordu. Ders 1.1.2, "Büyük ve küçük ünlü uyumu (istisnalarıyla)", bu iki ölçütü sözcüğün içinde hareket ederken gösteriyor: bir Türkçe sözcükte ünlülerin hangi sırayla birbirini izleyebildiğini ve bu düzene uymayan sözcükleri.