Aktif hatırlama, not alma ve özet kartı kullanımı

Kanca

İki aday aynı tarih ünitesini ikişer saat çalışıyor. Birincisi konuyu üç kez baştan sona okuyor, önemli yerlerin altını renkli kalemle çiziyor. İkincisi bir kez okuyor, sonra kitabı kapatıp hatırladıklarını boş bir kâğıda yazıyor, eksiklerine bakıp yeniden deniyor.

Çalışmanın sonunda birinci aday kendini daha hazır hissediyor. Bir hafta sonra yapılan bir sınavda ise genellikle ikinci aday daha iyi sonuç alıyor. Bu ders, hissin ile sonucun neden ayrıştığını açıklıyor.

Büyük resim

Bir önceki derste tekrarın ne zaman yapılacağını, aralıkların giderek uzaması gerektiğini gördük. Şimdi daha temel bir soru var: tekrar sırasında tam olarak ne yapılmalı? Çoğu öğrencinin cevabı "notlarımı yeniden okurum" olur. Öğrenme araştırmaları ise çok daha etkili bir yol gösteriyor: bilgiyi yeniden okumak yerine hafızadan geri çağırmaya çalışmak.

Buna aktif hatırlama ya da geri getirme pratiği denir. Kendine soru sormak, boş bir kâğıda hatırladıklarını yazmak, bir kartın ön yüzüne bakıp arka yüzünü tahmin etmek, deneme sınavı çözmek bunun biçimleridir. Hepsinin ortak noktası, bilginin önünde durduğu değil, onu senin çağırdığın bir an yaratmasıdır.

Not alma ve özet kartı bu yöntemin araçlarıdır. İyi bir not, sonradan okunmak için değil, sonradan kendini sınamak için tasarlanır. Bu derste aktif hatırlamanın neden işe yaradığını, notun bu amaca göre nasıl tutulduğunu ve her dersin sonundaki özet kartının nasıl kullanılacağını kuruyoruz.

Kavram çekirdeği

Test etkisi

Bir bilgiyi hafızadan çağırmak, onu yalnızca izlemekten daha kalıcı bir öğrenme sağlar. Psikolojide buna test etkisi denir. Henry Roediger ve Jeffrey Karpicke'nin 2006'da yayımladığı deneylerde öğrenciler bir metni ya birkaç kez tekrar okudu ya da bir kez okuyup ardından hatırladıklarını yazdı. Kısa süre sonra yapılan ölçümde tekrar okuyanlar biraz daha iyiydi. Bir hafta sonra ise hatırlamaya çalışanlar belirgin biçimde daha fazla bilgiyi korumuştu.

Aynı çalışmanın bir bulgusu daha öğreticidir: tekrar okuyan öğrenciler ne kadar hatırlayacaklarını daha yüksek tahmin etti. Tekrar okuma tanıdıklık hissi üretir; bu his de "öğrendim" duygusuyla karışır. Aktif hatırlama ise zorlayıcıdır ve bu zorluk, çalışırken daha az şey öğreniyormuşsun gibi hissettirir. Hissin ve sonucun ters yönde gitmesi, bu yöntemin kolayca bırakılmasının başlıca sebebidir.

On öğrenme tekniğini karşılaştıran 2013 tarihli geniş bir incelemede (Dunlosky ve arkadaşları) kendini sınama (pratik test), bir önceki derste gördüğümüz aralıklı çalışmayla birlikte en yüksek fayda düzeyine yerleştirildi. Aynı çalışmada altını çizme ve tekrar okuma ise düşük fayda düzeyinde kaldı.

Neden işe yarıyor

Hatırlamaya çalışmak, bilgiye giden yolu güçlendirir. Her başarılı çağırma, bir sonrakini kolaylaştırır; sınavda yapman gereken şey de tam olarak budur. Tekrar okuma ise bilgiyi tanımayı çalıştırır, çağırmayı değil.

İkinci fayda teşhistir. Kendini sınadığında neyi bilmediğini görürsün. Tekrar okurken her satır tanıdık geldiği için eksik fark edilmez; boş kâğıda yazarken ise eksik, kâğıtta boş kalan yer olarak açıkça ortaya çıkar. Çalışma zamanını bu boşluklara yönlendirmek, zamanı bildiğin şeylere harcamaktan çok daha verimlidir.

Not almak: yazmak için değil, sınamak için

Kitaptaki cümleleri deftere aynen geçirmek, not almanın en yaygın ve en az verimli biçimidir. Cümleyi kopyalarken zihin çoğu zaman onu işlemeden geçirir. Verimli not, bilgiyi kendi cümlenle ve sıkıştırarak yazmaktır: bir paragrafı tek cümleye, bir sayfayı birkaç maddeye indirmek, ne olduğunun anlaşılmasını zorunlu kılar.

Pratik bir düzen olarak Cornell not sistemi yaygın biçimde kullanılır. Sayfa üç bölüme ayrılır: geniş bir not alanı, onun solunda dar bir ipucu sütunu ve altta kısa bir özet alanı. Not alanına konuyu kendi cümlelerinle yazarsın. İpucu sütununa, her not bloğunun cevabı olacağı bir soru yazarsın. Tekrar sırasında not alanını kapatıp yalnız sorulara bakarak cevapları hatırlamaya çalışırsın. Böylece not defteri kendiliğinden bir sınama aracına dönüşür.

KPSS'de bu düzen özellikle Genel Kültür'de işe yarar. "Karlofça Antlaşması" başlığının altına maddeleri yazdıktan sonra ipucu sütununa "Osmanlı ilk kez hangi antlaşmayla geniş toprak kaybetti?" gibi bir soru koymak, konuyu sınavın soracağı biçime yaklaştırır.

Özet kartı nasıl kullanılır

Bu programdaki her ders, tek sayfalık bir özet kartıyla biter. Kart dersin iskeletini taşır: en önemli kurallar, tarihler, ayrımlar. Onu yeniden okumak değil, onunla kendini sınamak için kullanmak gerekir.

Önerilen kullanım dört adımdan oluşur. Önce kartın başlığına bak ve kartı kapat. Sonra hatırladığın maddeleri boş bir kâğıda yaz. Ardından kartı açıp karşılaştır; eksik ya da yanlış maddeleri işaretle. Son olarak işaretli maddeleri bir sonraki tekrarda ilk kontrol ettiğin yer yap.

Kartla ikinci buluşman ertesi gün, üçüncüsü haftanın sonunda, dördüncüsü ayın sonunda olur. Her seferinde aynı dört adımı uygularsın. Hiç eksik çıkmayan kartlar zamanla daha seyrek, sürekli eksik çıkanlar daha sık tekrar edilebilir. Kartların bir kısmını kendi yazdığın sorularla zenginleştirmek de sınamayı güçlendirir.

Görsel harita

Özet kartının dört adımı:

1. Başlığa bak, kartı kapat.
2. Hatırladığını boş kâğıda yaz.
3. Kartla karşılaştır, eksikleri işaretle.
4. İşaretlileri bir sonraki tekrarda önce kontrol et.

Sınav gözüyle

KPSS sınav salonunda bir bilgiyi tanımayı değil, çoğu zaman beş seçenek arasından onu ayırt etmeyi ister. Çeldiriciler tanıdık gelecek biçimde kurulur: doğru antlaşma adının yanında aynı yüzyılın başka bir antlaşması, doğru ilin yanında komşu il durur. Yalnız tanıma düzeyinde çalışılmış bilgi, bu tanıdık çeldiriciler karşısında kolayca sarsılır.

Aktif hatırlamayla çalışılmış bilgi ise çağırılabilir hâldedir; seçeneklere bakmadan cevabı zihninde kurabilirsin. Bu yüzden bir soruyu çözerken önce seçeneklere bakmadan cevabı düşünmek, sonra seçeneklere geçmek, hem çeldiricilere karşı korur hem de sınav anında bir aktif hatırlama egzersizidir.

Hafıza kancaları

• "Kapat ve yaz" — tekrarın özü: notu kapat, hatırladığını yaz, sonra karşılaştır.
• "Boş kâğıt yalan söylemez" — tekrar okuma eksiği gizler, boş kâğıt gösterir.
• "Not soruyla biter" — her not bloğunun yanına onun cevabı olduğu bir soru yaz.
• "Önce kafanda, sonra şıklarda" — soruda önce cevabı kendin kur, sonra seçeneklere bak.

Mini test

1. (kolay) Bilgiyi hafızadan çağırmanın, yalnızca yeniden okumaktan daha kalıcı öğrenme sağlamasına ne ad verilir?

A) Unutma eğrisi B) Test etkisi C) Tasarruf yöntemi D) Yığılmış çalışma E) Tanıdıklık hissi

2. (kolay) Cornell not sisteminde sayfanın solundaki dar sütuna ne yazılır?

A) Kitaptan aynen alıntılar B) Not bloklarının cevabı olduğu sorular ya da ipuçları C) Tarih ve sayfa numarası D) Renkli çizimler E) Yalnız formüller

3. (orta) Roediger ve Karpicke'nin 2006 deneylerinde bir hafta sonraki ölçümde hangi grup daha çok bilgiyi korumuştu?

A) Metni birkaç kez tekrar okuyanlar B) Metni bir kez okuyup hatırladıklarını yazanlar C) Hiç çalışmayanlar D) Yalnız altını çizenler E) İki grup eşitti

4. (orta) Tekrar okumanın kendini sınamaya göre sık tercih edilmesinin başlıca sebebi nedir?

A) Daha kalıcı öğrenme sağlaması B) Daha fazla zaman istemesi C) Akıcılık ve tanıdıklık hissi vererek "öğrendim" duygusu yaratması D) Eksikleri daha iyi göstermesi E) Sınavda doğrudan sorulması

5. (sınav) Bir aday her dersin özet kartını düzenli olarak yeniden okuyor ama denemelerde aynı konularda çeldiricilere takılıyor. Bu derse göre en uygun değişiklik hangisidir?

A) Kartları daha sık yeniden okumak B) Kartları hiç kullanmamak C) Kartın başlığına bakıp kartı kapatmak, hatırladıklarını yazmak ve eksikleri işaretleyerek karşılaştırmak D) Yalnız yeni konulara geçmek E) Kartlardaki her satırın altını çizmek

Cevaplar

1. B — Hafızadan çağırmanın öğrenmeyi güçlendirmesi test etkisi olarak adlandırılır.
2. B — İpucu sütunu, not alanı kapatıldığında kendini sınamak için sorular taşır.
3. B — Kısa vadede tekrar okuyanlar biraz öndeydi; bir hafta sonra hatırlamaya çalışanlar belirgin biçimde daha iyiydi.
4. C — Tekrar okumanın akıcılığı, kalıcılıktan bağımsız bir "biliyorum" hissi üretir.
5. C — Kartı yeniden okumak tanıma düzeyinde kalır; kapatıp hatırlamak bilgiyi çağırılabilir hâle getirir.

Özet kartı

• Aktif hatırlama: bilgiyi yeniden okumak yerine hafızadan çağırmaya çalışmak.
• Test etkisi: çağırma, yeniden okumadan daha kalıcı öğrenme sağlar (Roediger ve Karpicke, 2006).
• Tekrar okuma ve altını çizme tanıdıklık üretir, kalıcılığa katkıları sınırlıdır.
• Kendini sınama eksikleri gösterir; çalışma zamanı o eksiklere yönlendirilir.
• Not kendi cümlenle ve sıkıştırarak yazılır; Cornell düzeninde her bloğun yanında bir soru durur.
• Özet kartı dört adımla kullanılır: kapat, yaz, karşılaştır, işaretle.
• Soruda önce cevabı kendin kur, sonra seçeneklere bak.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Aralıklı tekrar ve aktif hatırlama, çalışmanın nasıl yapılacağını söylüyor; ama bir yılı haftalara, haftaları günlere bölmeden bu yöntemler kâğıt üstünde kalır. Ders 0.2.3, "Kişisel çalışma planı kurmak (6, 9 ve 12 aylık rotalar)", bu iki yöntemi bir takvime yerleştiriyor.