Beyin nasıl öğrenir: unutma eğrisi ve aralıklı tekrar

Kanca

Pazartesi akşamı Karlofça Antlaşması'nın maddelerini çalıştın. Defteri kapattığında hepsi aklındaydı: hangi toprak kime bırakıldı, hangi devletlerle imzalandı. Cumartesi bir deneme sınavında aynı antlaşma karşına çıkıyor ve iki seçenek arasında kalıyorsun. O bilgi nereye gitti?

Gitmedi, sadece zayıfladı. Üstelik bu zayıflamanın bir biçimi var, yaklaşık 140 yıldır ölçülüyor. O biçimi bilen biri, aynı saat çalışmayla çok daha fazlasını sınav gününe taşıyabilir.

Büyük resim

Unutmayı ilk kez sistemli biçimde ölçen kişi Alman psikolog Hermann Ebbinghaus'tur (okunuşu: "Ebinghaus"). Ebbinghaus 1885'te yayımladığı çalışmada kendini denek olarak kullandı. Anlamı olmayan hecelerden listeler hazırladı, onları ezberledi ve farklı süreler geçtikten sonra aynı listeyi yeniden öğrenmenin ne kadar daha az çaba istediğini ölçtü. Anlamsız hece seçmesinin sebebi, önceden bildiği anlamların ölçümü bozmasını engellemekti.

Ortaya çıkan tablo bugün "unutma eğrisi" adıyla bilinir. Öğrendikten hemen sonra hızla düşen, sonra yavaşlayarak düzleşen bir eğri. Kaybın en büyük kısmı ilk saatlerde ve günlerde yaşanır; kalan kısım daha uzun süre direnir. Bu tablo 2015'te Jaap Murre ve Joeri Dros'un aynı yöntemi izleyen bir çalışmasında da büyük ölçüde yeniden elde edildi.

Eğrinin öğrettiği ikinci şey daha umut vericidir. Bilgi tekrar edildiğinde eğri yeniden yükselir ve her tekrardan sonra daha yavaş düşer. Doğru zamanda yapılan birkaç kısa tekrar, bilgiyi aylarca taşıyabilir. Bu derste unutmanın neden olduğunu, tekrarın neden işe yaradığını ve tekrarları hangi aralıklarla yapmanın akıllıca olduğunu kuruyoruz.

Kavram çekirdeği

Unutma eğrisi

Unutma eğrisi, öğrenilen bir bilginin zaman geçtikçe ne kadarının korunduğunu gösterir. Eğrinin iki özelliği vardır. Birincisi, düşüş başta diktir: öğrenmeden sonraki ilk saatler ve günler en çok kaybın yaşandığı dönemdir. İkincisi, düşüş zamanla yavaşlar: ilk günleri atlatan bilgi, sonraki haftalarda daha az kayıpla korunur.

Ebbinghaus'un ölçtüğü şeyin tam olarak ne olduğu önemlidir. O, bilgiyi hatırlayıp hatırlamadığını değil, yeniden öğrenirken ne kadar zaman kazandığını ölçtü. Buna tasarruf yöntemi denir. Bu ayrımın pratik anlamı şudur: hatırlayamadığın bir bilgi tamamen kaybolmuş değildir. İkinci öğrenme, ilkinden çok daha hızlı olur.

Aralıklı tekrar

Aralıklı tekrar, aynı konuyu bir oturumda uzun uzun çalışmak yerine, aralarında zaman bulunan birkaç kısa oturuma yaymaktır. Psikolojide buna "dağıtılmış çalışma" da denir; karşıtı "yığılmış çalışma", yani sınavdan önceki gece hepsini birden okumaktır.

Aralıklı tekrarın üstünlüğü, öğrenme araştırmalarının en tutarlı bulgularından biridir. Nicholas Cepeda ve arkadaşlarının 2006'da yayımladığı geniş bir derleme, sözel bilgilerin öğrenildiği yüzlerce deney sonucunu bir arada inceledi ve aynı toplam süre harcandığında aralıklı çalışmanın uzun vadeli hatırlamada genel olarak daha iyi sonuç verdiğini gösterdi. John Dunlosky ve arkadaşlarının 2013'te öğrenme tekniklerini karşılaştırdığı çalışmada da dağıtılmış çalışma, en yüksek fayda düzeyine yerleştirilen iki teknikten biri oldu.

Neden işe yarıyor

Bu sorunun tek bir kesin cevabı yok ve araştırmacılar birkaç açıklamayı birlikte tartışıyor. En sezgisel olanı şu: bir bilgiyi biraz unutmaya başladıktan sonra hatırlamaya çalışmak, beyni daha çok çalıştırır ve bu çaba izi güçlendirir. Hemen ardından tekrar etmek kolaydır ama az şey kazandırır; biraz bekleyip zorlanarak hatırlamak daha çok kazandırır.

İkinci açıklama bağlamla ilgilidir. Farklı günlerde, farklı ruh hâllerinde yapılan tekrarlar, bilgiyi tek bir anın ipuçlarına bağlı olmaktan kurtarır. Sınav salonu çalışma masandan farklı bir yerdir; bilgiyi farklı durumlarda çağırmış olmak, onu orada da çağırabilmeni kolaylaştırır.

Aralık ne kadar olmalı

Tek bir doğru aralık yoktur. Araştırmalar, en uygun aralığın bilginin ne kadar süre hatırlanmasının istendiğine bağlı olduğunu gösteriyor: bilgi ne kadar uzun süre korunacaksa aralıklar da o kadar açılabilir. Pratikte işe yarayan kalıp, tekrarları giderek uzayan aralıklarla yapmaktır: önce kısa, sonra daha uzun, sonra daha da uzun.

Her dersin sonundaki özet kartı için önerilen ritim de bu kalıbı izler: kartı dersten bir gün sonra, bir hafta sonra ve bir ay sonra yeniden ele almak. İlk tekrar eğrinin en dik düştüğü dönemi yakalar, sonrakiler bilgiyi uzun vadeye taşır. Bu aralıklar bir doğa yasası değil, pratik bir ritimdir; senin hızına göre uyarlanabilir.

Yığılmış çalışmanın yanıltıcılığı

Sınavdan önceki gece her şeyi birden okumak neden hâlâ bu kadar yaygın? Çünkü o anda işe yarıyor gibi hissettirir. Yeni okunan bilgi akıcı gelir, tanıdık görünür ve bu tanıdıklık "öğrendim" duygusu verir. Oysa bu duygu çoğu zaman kısa ömürlüdür. KPSS gibi aylarca süren bir hazırlıkta, bilginin haftalar sonra da yerinde olması gerekir.

Görsel harita

Unutma eğrisi ve tekrarların etkisi, zaman sırasıyla:

1. Gün 0 — ders çalışılır; bilgi en yüksek seviyede.
2. İlk saatler ve ilk gün — en dik düşüş.
3. Gün 1 — birinci tekrar; eğri yeniden yükselir, sonra daha yavaş düşer.
4. Gün 7 — ikinci tekrar; düşüş daha da yavaşlar.
5. Gün 30 — üçüncü tekrar; bilgi uzun vadeli korunur.

Sınav gözüyle

Bu ders KPSS'nin bir sorusu değil, KPSS'deki bütün soruların arkasındaki çalışma yönteminin temelidir. Ama bu dersin konusu Genel Kültür'ün yapısıyla özellikle ilgilidir. Tarih, coğrafya ve vatandaşlık soruları büyük ölçüde doğru bilginin tanınmasına dayanır: bir antlaşmanın maddesi, bir ilin ürünü, bir anayasa maddesi. Bu tür bilgiler aralıklı tekrar olmadan sınav gününe sağlam ulaşmaz.

Türkçe ve matematikte durum biraz farklıdır; oradaki bilgi büyük ölçüde bir beceridir ve beceri düzenli pratikle korunur. Yine de kurallar, formüller ve yazım kuralları da unutma eğrisine tabidir. Paragraf pratiği her gün yapılabilir, yazım kuralları ise aralıklı tekrar ister.

Hafıza kancaları

• "1, 7, 30" — özet kartını dersten bir gün, bir hafta, bir ay sonra yeniden ele al.
• "Dik iniş, yavaş düzlük" — unutma eğrisi başta hızlı, sonra yavaş düşer.
• "Zorlanmak, kazanmaktır" — biraz unuttuktan sonra hatırlamaya çalışmak izi güçlendirir.
• "Tanıdık olan, bilinen değildir" — akıcı okumanın verdiği his, kalıcı öğrenmenin kanıtı değildir.

Mini test

1. (kolay) Unutmayı ilk kez sistemli biçimde ölçen araştırmacı kimdir?

A) Sigmund Freud B) Hermann Ebbinghaus C) Jean Piaget D) Ivan Pavlov E) William James

2. (kolay) Unutma eğrisine göre kaybın en büyük kısmı ne zaman yaşanır?

A) Öğrenmeden hemen sonraki saatlerde ve günlerde B) Yalnız bir yıl sonra C) Kayıp her gün eşit miktardadır D) Hiç kayıp yaşanmaz E) Yalnız uyku sırasında

3. (orta) Ebbinghaus'un tasarruf yönteminde ölçülen neydi?

A) Kaç heceyi hiç unutmadığı B) Aynı listeyi yeniden öğrenirken ne kadar zaman kazandığı C) Uyku süresi D) Hecelerin anlamı E) Başka deneklerin başarısı

4. (orta) Aynı toplam süre harcandığında uzun vadeli hatırlama için genel olarak hangisi daha etkilidir?

A) Tek gecede yığılmış çalışma B) Aralıklı tekrar C) Yalnız altını çizerek okuma D) Hiç tekrar etmemek E) Konuyu bir kez uzun uzun okumak

5. (sınav) Bir aday sınavdan önceki son hafta bütün Genel Kültür konularını bir kez okuyor ve her şeyi akıcı bulduğu için hazır olduğunu düşünüyor. Bu dersteki bilgilere göre en doğru değerlendirme hangisidir?

A) Akıcı okuma kalıcı öğrenmenin kanıtıdır. B) Tanıdıklık hissi yanıltıcı olabilir; aylar önce öğrenilen bilgiler aralıklı tekrarla korunmadıysa eksik olabilir. C) Genel Kültür bilgileri unutulmaz. D) Tek seferlik okuma aralıklı tekrardan her zaman üstündür. E) Son hafta hiçbir şey çalışılmamalıdır.

Cevaplar

1. B — Hermann Ebbinghaus 1885'teki çalışmasında unutmayı ölçtü.
2. A — Eğri başta diktir; kaybın büyük kısmı ilk saat ve günlerdedir.
3. B — Tasarruf yöntemi, yeniden öğrenmede kazanılan zamanı ölçer.
4. B — Aynı toplam sürede aralıklı çalışma uzun vadede genel olarak daha iyi sonuç verir.
5. B — Yeni okunan bilginin akıcılığı "biliyorum" hissi verir; kalıcılığın ölçüsü bu his değildir.

Özet kartı

• Unutma eğrisi: öğrenmeden sonra önce hızlı, sonra yavaşlayan bir kayıp.
• Ebbinghaus (1885) unutmayı yeniden öğrenmedeki tasarrufla ölçtü; unutulmuş görünen bilgi daha hızlı yeniden öğrenilir.
• Aralıklı tekrar: aynı süreyi aralarında zaman olan kısa oturumlara yaymak.
• Aralıklı çalışma, uzun vadeli hatırlamada yığılmış çalışmadan genel olarak üstündür.
• Aralıklar giderek uzamalıdır; özet kartı için önerilen ritim 1., 7. ve 30. gündür.
• Akıcı okumanın verdiği "biliyorum" hissi yanıltıcı olabilir.
• Genel Kültür bilgileri aralıklı tekrarla, Genel Yetenek becerileri düzenli pratikle korunur.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Tekrarın ne zaman yapılacağını gördük; peki tekrar sırasında ne yapılmalı? Notu yeniden okumak mı, kitabı kapatıp hatırlamaya çalışmak mı? Ders 0.2.2, "Aktif hatırlama, not alma ve özet kartı kullanımı", bu iki tekrar biçimini ayırıyor ve özet kartının nasıl kullanıldığını gösteriyor.