Çeviri teknikleri: Türkçe ↔ İspanyolca

Kanca

Cuma sabahı, bavullar lobide dizili. Heyet başkanı otel çalışanlarını ve rehberi karşısına alıp kısa bir konuşma yapıyor; Burak yanında durmuş, cümle cümle İspanyolcaya aktarıyor. İlk iki cümle kolay geçiyor. Sonra başkan gülümseyerek "Hepinizin eline sağlık" diyor. Burak'ın aklına ilk gelen, kelimesi kelimesine bir çeviri: "salud a sus manos". Söyleyip söylememek arasında bir saniye duraksıyor; bu cümle İspanyolcada hiçbir şey ifade etmeyebilir.

İki dil bilen herkes çeviri yapabilir sanılır; oysa iyi çeviri, iki dili ayrı ayrı bilmekten fazlasını ister. Türkçe ile İspanyolca farklı dil ailelerinden gelir: biri ekleri, öteki edatları ve yardımcı kelimeleri sever; biri yüklemi sona, öteki ortaya koyar; birinin hazır kalıpları ötekinde hiç yoktur. Bu derste kelimeyi değil anlamı aktarmayı, çeviri tekniklerini, iki dil arasındaki yapısal dönüşümleri ve aktarırken sıcaklığı ya da resmiyeti nasıl koruyacağını öğreneceksin.

Anlatım

Kelime değil anlam

Çevirinin temel kuralı, kaynak metindeki kelimeleri değil, o kelimelerin o bağlamdaki işlevini aktarmaktır. "Eline sağlık" kelimesi kelimesine çevrilirse İspanyolca konuşan dinleyici bir sağlık dileği duyar ama nedenini anlamaz. Oysa bu ifade, birinin emek verdiği bir işi takdir etmektir; İspanyolcada bu işlevi "Gracias por todo lo que han hecho" ya da yemekten sonra "Estaba riquísimo" gibi cümleler görür.

Çeviri kuramında aynı sorunlara karşı başvurulan yollar sınıflandırılmıştır. Bunların bilinen bir sınıflandırması, Jean-Paul Vinay ile Jean Darbelnet'in 1958'de Fransızca ile İngilizceyi karşılaştırarak önerdiği yöntemlerdir; bu dersteki tekniklerin çoğu o sınıflandırmadan gelir ve Türkçe ile İspanyolca arasında da işe yarar.

Eşdeğerlik ve uyarlama

Eşdeğerlik (equivalencia), kaynak dildeki kalıp ifadenin yerine hedef dilde aynı durumda kullanılan kalıbı koymaktır. "Afiyet olsun" için "¡Buen provecho!", hasta birine söylenen "Geçmiş olsun" için "¡Que te mejores!", yeni bir işe ya da eve "Hayırlı olsun" için bağlama göre "¡Enhorabuena!" ya da "¡Que sea para bien!" kullanılır.

Bazı ifadelerin ise hazır bir eşdeğeri yoktur. O zaman uyarlama (adaptación) yapılır: ifadenin işlevi korunur, biçimi hedef dilin alışkanlıklarına göre yeniden kurulur. Çalışan birine söylenen "Kolay gelsin" İspanyolcada birebir karşılık bulmaz; duruma göre "¡Que tengan un buen día!" ya da samimi bir ortamda "¡Ánimo con el trabajo!" gibi bir cümleyle aynı iyi dilek aktarılır. "Eline sağlık" da bağlama göre uyarlanır: yemekten sonra "Gracias, estaba riquísimo", bir hizmetten sonra "Gracias por su trabajo, se nota el cariño".

Dönüştürme ve modülasyon

Dönüştürme (transposición), anlamı koruyarak kelime türünü değiştirmektir. Türkçe isimleşmeyi sever: "Gelişiniz bizi çok mutlu etti." İspanyolca aynı fikri çoğu zaman bir yan cümleyle söyler: "Nos alegra mucho que hayan venido." Burada Türkçedeki isim ("gelişiniz") İspanyolcada bir fiile ("hayan venido") dönüşmüştür.

Modülasyon (modulación) ise bakış açısını değiştirmektir. Türkçedeki "Sigara içilmez" İspanyolcada çoğu zaman "Prohibido fumar" (Sigara içmek yasaktır) olur; "Kapıyı açık bırakma" yerine İspanyolca konuşan "Cierra la puerta" (Kapıyı kapat) der. Olumsuz bir ifade olumluya, edilgen bir yapı yasak bildirimine dönüşür; anlam değişmez, çerçeve değişir.

Yapısal dönüşümler

İki dilin yapısı da çeviriyi etkiler. Türkçede yüklem sona, İspanyolcada çoğu zaman öznenin ardından ortaya gelir. Türkçenin uzun sıfat-fiil öbekleri İspanyolcada ilgi cümlesine dönüşür: "Dün tanıştığım adam" → "el hombre que conocí ayer"; "Geçen yıl okuduğum kitap" → "el libro que leí el año pasado".

Türkçedeki "-mış" eki duyulan ya da çıkarılan bilgiyi işaretler: "Uçak rötarlıymış." İspanyolcanın bunun için bir eki yoktur; aynı kanıtsallık "según parece", "al parecer" ya da "dicen que" ile aktarılır: "Según parece, el vuelo sale con retraso." Bu ayrıntı atlanırsa çeviri, duyulan bir bilgiyi kesin bir olgu gibi sunar.

Hitap da her seferinde yeniden seçilir. Türkçedeki "sen" ve "siz", İspanyolcada ilişkiye ve bölgeye göre "tú", "vos", "usted" ya da "ustedes" olur; bir konuşmayı çevirirken dinleyicinin kim olduğuna bakmak gerekir.

Tonu korumak

İyi bir çeviri yalnızca anlamı değil, tonu da taşır. Türkçe bir resmî konuşmanın açılışı ("Değerli dostlar") İspanyolcada "Queridos amigos" ya da daha resmî "Estimados amigos" olur; bir e-postanın sonundaki "Saygılarımla" ise "Un saludo cordial" ya da "Atentamente" ile karşılanır. Sıcak bir teşekkür konuşmasını kuru bir dille aktarmak da, resmî bir yazıyı fazla samimi bir dille çevirmek de anlamı değil, ilişkiyi bozar.

Türkçe ile karşılaştırma

Bu dersin kendisi bir Türkçe–İspanyolca karşılaştırması olduğu için burada iki yönün farkına bakmak yararlı. Türkçeden İspanyolcaya çevirirken en sık karşılaşılan iş, sıkıştırılmış Türkçe yapıları açmaktır: tek bir kelimeye eklenmiş ekler ("görüşemediklerimizden") İspanyolcada çoğu zaman birkaç kelimelik bir öbeğe ya da bir ilgi cümlesine dönüşür ("de aquellos con los que no pudimos hablar").

Ters yönde, İspanyolcadan Türkçeye çevirirken iş çoğu zaman sıkıştırmaktır. İspanyolcanın ilgi cümleleri Türkçede sıfat-fiillere, "se" ile kurulan kişisiz yapılar Türkçenin edilgen eklerine dönüşür: "Se habla español" → "İspanyolca konuşulur". İspanyolcanın dilek kipi de Türkçede tek bir karşılığa sahip değildir; "Quiero que vengas" "Gelmeni istiyorum", "Ojalá venga" "Umarım gelir" ya da "İnşallah gelir" olur. Her iki yönde de ortak kural aynıdır: önce cümlenin ne yaptığını anla, sonra hedef dilin o işi nasıl yaptığını bul.

Örnekler

Örnekler çeviri tekniklerini sırayla gösteriyor: eşdeğerlik, dönüştürme, yapısal dönüşüm, modülasyon, kanıtsallık, uyarlama ve tonun korunması. Köşeli parantezlerde Burak'ın Barselona'dan getirdiği [th] sesi var.

Örnek diyalog

Otelin lobisi, ayrılış sabahı. Gustavo resepsiyonun önünde duruyor; Burak heyet başkanının sözlerini ona İspanyolcaya aktarıyor. Resepsiyon görevlisinin cümlelerinde [sh] ve [s], Burak'ınkilerde [th] duyuluyor.

Burak üç farklı teknikle çalışıyor: ilk cümleyi doğrudan aktarıyor, "eline sağlık"ı işlevini açıklayıp uyarlıyor, "kolay gelsin"i ise karşılığı olmadığını söyleyerek yeni bir kalıpla veriyor. Gustavo'nun son dileği için ise Türkçede hazır bir eşdeğer, "Yolunuz açık olsun" ya da "İyi yolculuklar", var; çevirmenin işi bazen zor, bazen tam da bu kadar kolaydır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "¡Buen provecho!" ve "¡Que te mejores!" (ya da "¡Que te mejores pronto!").
2. "El libro que leí el año pasado era muy bueno."
3. "Cierra la puerta." (Olumsuz bir yasak, olumlu bir isteğe dönüşür.)
4. Örnek cevap: "¡Que tenga un buen servicio!" ya da samimi bir ortamda "¡Ánimo con el trabajo!"; kalıbın işlevi, çalışan birine iyi dilek sunmaktır.

Özet kartı

1. Kural: kelimeyi değil, o bağlamdaki işlevi çevir.
2. Eşdeğerlik (equivalencia): Afiyet olsun → ¡Buen provecho!; Geçmiş olsun → ¡Que te mejores!
3. Uyarlama (adaptación): karşılığı olmayan kalıplar (kolay gelsin, eline sağlık) işlevleriyle yeniden kurulur.
4. Dönüştürme (transposición): isim ↔ fiil (Gelişiniz → que hayan venido).
5. Modülasyon (modulación): bakış açısı değişir (Sigara içilmez → Prohibido fumar; Kapıyı açık bırakma → Cierra la puerta).
6. Yapılar: sıfat-fiil → ilgi cümlesi (el hombre que conocí ayer); "-mış" → según parece, al parecer, dicen que; sen/siz → tú, vos, usted, ustedes.
7. Ton: Değerli dostlar → Queridos / Estimados amigos; Saygılarımla → Un saludo cordial, Atentamente.
8. Ters yön: ilgi cümlesi → sıfat-fiil; "se" → edilgen; dilek kipi → -meni, keşke, inşallah.

Sonraki derse köprü

Heyet ayrılırken başkan Gustavo'ya küçük bir hediye bırakıyor: İspanyolcaya çevrilmiş bir Türk romanı. Gustavo birkaç dakika sonra elinde eski bir kitapla geri dönüyor ve onu Burak'a uzatıyor: İspanyol edebiyatından seçmeler, "Cervantes'ten Lorca'ya" diye bir alt başlıkla. "Madem çeviriyi bu kadar seviyorsun," diyor, "bir de bizim klasiklerimizi aslından oku." Sıradaki ders İspanyol edebiyatına bir giriş: Cervantes'ten Lorca'ya uzanan yolun başlıca duraklarını, dönemlerini ve bu metinleri bugün okumanın yollarını göreceksin.