İspanyol edebiyatına giriş: Cervantes'ten Lorca'ya

Kanca

Burak, Gustavo'nun verdiği kitabı eve getirip içindekiler sayfasını açıyor: dört yüz yıla yayılan onlarca ad, bazıları tanıdık, çoğu değil. Cervantes'i biliyor, Lorca'nın adını duymuş; aradakiler ise bir liste gibi duruyor. Hangi sırayla okumalı, neyi atlamalı, neyi mutlaka görmeli? Pazar günü yazı atölyesinden Inés'le bir kitapçının kafesinde buluştuğunda ilk sorusu bu oluyor.

Bir dili C2 düzeyinde bilmek, o dilin edebiyatının ana yollarını tanımayı da içerir: hangi eserlerin herkesin ortak hafızasında olduğunu, hangi dönemlerin hangi kelimeleri ve göndermeleri doğurduğunu. Bu derste dört yüzyılı aşan bir yolculuğu beş durakta göreceksin: Orta Çağ'ın sonundaki öncüler, Altın Çağ, on dokuzuncu yüzyıl, 1898 kuşağı ve 1927 kuşağı. Ardından bu metinleri bugün okumanın yollarına bakacağız.

Anlatım

Öncüler

İspanyol edebiyatının kökleri Orta Çağ'a uzanır; en tanınmış eserlerinden biri, yazarı bilinmeyen kahramanlık destanı "Cantar de mio Cid"tir. Modern düzyazıya giden yolda iki eser öne çıkar. "La Celestina" (1499), iki âşığı buluşturmaya aracılık eden yaşlı bir kadının adını taşıyan bir metindir; bu karakterin adı zamanla sözlüğe girmiş ve "aracı" anlamında sıradan bir kelimeye dönüşmüştür. "Lazarillo de Tormes" (1554) ise yazarı bilinmeyen kısa bir romandır: yoksul bir çocuğun farklı efendilerin hizmetinde hayatta kalma çabasını birinci tekil kişiyle anlatır ve pikaresk roman (novela picaresca) türünün başlangıcı sayılır.

Altın Çağ

On altıncı ve on yedinci yüzyıllar İspanyol edebiyatının "Siglo de Oro"sudur. Bu dönemin en büyük adı Miguel de Cervantes'tir (1547–1616). "Don Quijote de la Mancha"nın ilk bölümü 1605'te, ikinci bölümü 1615'te yayımlandı. Şövalye romanlarını okuya okuya kendini gezgin bir şövalye sanan bir soylunun hikâyesi, hem bir parodi hem de gerçeklikle hayal arasındaki ilişki üzerine derin bir romandır; "quijote" kelimesinin sözlüğe girmesi de bu yüzdendir.

Tiyatroda Lope de Vega (1562–1635), çok sayıda oyunuyla halk tiyatrosunu biçimlendirdi. Pedro Calderón de la Barca, hayatın gerçek mi yoksa bir düş mü olduğunu soran "La vida es sueño" (Hayat bir rüyadır) oyunuyla tanınır. Şiirde iki zıt üslup karşı karşıya geldi: Luis de Góngora'nın yoğun, imgeli ve söz dizimi zorlu şiiri ile Francisco de Quevedo'nun kavram oyunlarına ve keskin ironiye dayanan dili. Aynı dönemde Santa Teresa de Jesús ve San Juan de la Cruz'un mistik yazıları da İspanyolcanın en etkili metinleri arasına girdi.

On dokuzuncu yüzyıl

Romantizm döneminde José Zorrilla'nın "Don Juan Tenorio" (1844) oyunu, baştan çıkarıcı Don Juan karakterini sahneye taşıdı; "donjuán" kelimesi de bu karakter geleneğinden gelir. Gustavo Adolfo Bécquer'in ölümünden sonra yayımlanan kısa ve içten şiirleri, "Rimas", İspanyolcada en çok okunan şiirler arasındadır. Yüzyılın ikinci yarısında gerçekçi roman güçlendi: Benito Pérez Galdós'un Madrid'i ayrıntılarıyla anlatan romanları ve Leopoldo Alas "Clarín"in "La Regenta"sı bu dönemin başlıca eserleridir.

1898 kuşağı

1898'de İspanya son büyük denizaşırı topraklarını, yani Küba'yı, Porto Riko'yu ve Filipinler'i kaybetti. Bu yıkım, bir grup yazarı ülkenin kimliği ve geleceği üzerine düşünmeye yöneltti; onlara "Generación del 98" denir. Miguel de Unamuno'nun felsefi romanları ve denemeleri, Antonio Machado'nun Kastilya manzaralarını anlatan sade ve derin şiirleri, Pío Baroja'nın romanları ve Ramón del Valle-Inclán'ın gerçeği bilerek çarpıtan "esperpento" üslubu bu kuşağın öne çıkan örnekleridir.

1927 kuşağı ve Lorca

"Generación del 27" adını, bir grup genç şairin 1927'de Góngora'nın ölümünün üç yüzüncü yılında onu anmasından alır: Altın Çağ'ın en zor şairini yeniden keşfederek modern bir şiir dili kurdular. Bu kuşakta Rafael Alberti, Luis Cernuda, Jorge Guillén, Pedro Salinas ve 1977'de Nobel Edebiyat Ödülü alan Vicente Aleixandre gibi şairler vardır.

Kuşağın en tanınmış adı Federico García Lorca'dır (1898–1936). Endülüs halk şarkılarının ritmini modern imgelerle birleştiren "Romancero gitano" (1928) şiir kitabı ve "Bodas de sangre", "Yerma" ve ölümünden kısa süre önce tamamladığı "La casa de Bernarda Alba" gibi tragedyalarıyla tanınır. Lorca, 1936'da İspanya İç Savaşı'nın başında öldürüldü; o sırada otuz sekiz yaşındaydı.

Bu metinleri bugün okumak

Klasik metinler dili ve kültürü eskidir; bu yüzden onlara doğru kapıdan girmek önemlidir. Kısa metinlerle başla: "Lazarillo", Bécquer'in şiirleri ya da Lorca'nın şiirleri. Uzun ve eski bir metin için açıklamalı bir baskı (edición anotada) seç; dipnotlar eski kelimeleri, göndermeleri ve tarihsel bağlamı açıklar. Şiiri sesli oku: ritmi ve sesleri, yani önceki derste gördüğün söz sanatlarını, ancak böyle duyarsın. Bir Türkçe çeviriyle yan yana okumak da işe yarar; ama her seferinde İspanyolca aslına geri dön.

Türkçe ile karşılaştırma

İspanyol edebiyatının dönemlerini Türk edebiyatının dönemleriyle yan yana koymak, zaman çizgisini akılda tutmayı kolaylaştırır. İspanya'nın Altın Çağı, Türk edebiyatında Divan şiirinin en parlak dönemlerinden biriyle aynı yüzyıllara denk gelir; Fuzuli ve Baki gibi şairler on altıncı yüzyılda, Cervantes'in çağdaşları arasında yaşamıştır. İki gelenek birbirinden çok farklı biçimlerde yazmış olsa da ikisi de yoğun imgeli, zor ve süslü bir şiir dilini bu dönemde doruğa çıkarmıştır.

On dokuzuncu yüzyılda iki edebiyat da gerçekçi romana ve Batı'daki akımlara yöneldi; Türk edebiyatında bu dönüşüm Tanzimat ve sonrasında yaşandı. Yirminci yüzyılda ise iki dilde de şiir dilini yenileyen kuşaklar ortaya çıktı. Türkçede Orhan Veli, Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday'ın 1941'de yayımlanan "Garip" kitabı şiirde gündelik dile dönüşü simgeler; 1927 kuşağı ise bir yandan halk şarkılarının ritmine, bir yandan da Altın Çağ'ın zor şiirine uzanarak modern bir dil kurmuştur.

Türkçe konuşan okur İspanyol klasiklerine Türkçe çeviriler aracılığıyla da ulaşabilir; "Don Kişot" ve Lorca'nın oyunları Türkçede de okunur. Çeviri iyi bir ilk adımdır, ama C2 düzeyinde amaç aslını okuyabilmek ve çevirinin nerede kaçınılmaz olarak bir şey yitirdiğini görebilmektir.

Örnekler

Örnekler dönemleri ve eserleri, bir de okuma önerilerini İspanyolca cümlelerle veriyor. Köşeli parantezlerde İspanya söyleyişi, yani [th] sesi var.

Örnek diyalog

Bir kitapçının kafesi, pazar öğleden sonra. Inés ile Burak "vos" ile konuşuyor; Inés'in satırlarında Río de la Plata sesleri, Burak'ınkilerde İspanya'dan getirdiği [th] var.

Inés, Burak'a bir edebiyat tarihi dersi değil, bir okuma yolu çiziyor: kısa ve sesli okunabilen metinlerle başlamak, uzun klasiğe açıklamalı bir baskıyla geçmek. Bu arada dönemleri de birbirine bağlıyor: 1927 kuşağının adı, Altın Çağ'ın bir şairine duyulan hayranlıktan geliyor. Burak'ın son cümlesindeki şaka da C2 düzeyinde bir hedefi hatırlatıyor: en büyük klasiği aslından okumak, zamanla ulaşılacak bir cesaret.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Cervantes: "Don Quijote de la Mancha"; Calderón: "La vida es sueño"; Lorca: "Bodas de sangre".
2. "La Celestina" (1499) → "Lazarillo de Tormes" (1554) → "Don Quijote" ilk bölüm (1605) → "Romancero gitano" (1928).
3. Örnek cevap: "Se llama así porque en 1927 un grupo de poetas homenajeó a Góngora en el tercer centenario de su muerte."
4. Örnek cevap: önce Lorca'nın ve Bécquer'in kısa şiirlerini sesli oku; sonra "Lazarillo de Tormes"i açıklamalı bir baskıyla oku; en son "Don Quijote"nin ilk bölümüne bir Türkçe çeviriyle yan yana başla.

Özet kartı

1. Öncüler: Cantar de mio Cid (anonim destan), La Celestina (1499), Lazarillo de Tormes (1554, anonim, pikaresk romanın başlangıcı).
2. Altın Çağ (Siglo de Oro): kabaca 16. ve 17. yüzyıllar.
3. Cervantes (1547–1616): Don Quijote, 1605 ve 1615; Lope de Vega'nın tiyatrosu; Calderón, "La vida es sueño"; Góngora ile Quevedo; mistik yazarlar.
4. 19. yüzyıl: Zorrilla, "Don Juan Tenorio" (1844); Bécquer, "Rimas"; Galdós ve Clarín'in gerçekçi romanları.
5. 1898 kuşağı: Küba, Porto Riko ve Filipinler'in kaybı; Unamuno, Machado, Baroja, Valle-Inclán (esperpento).
6. 1927 kuşağı: Góngora'nın ölümünün 300. yılı; Alberti, Cernuda, Guillén, Salinas, Aleixandre (Nobel 1977).
7. Lorca (1898–1936): "Romancero gitano" (1928), "Bodas de sangre", "Yerma", "La casa de Bernarda Alba".
8. Okuma yolu: kısa metinler, açıklamalı baskı, sesli okuma, Türkçe çeviriyle yan yana ama aslına dönerek.

Sonraki derse köprü

Kafeden kalkarken Inés rafların arasında bir başka bölüme yürüyor ve Burak'a gülümseyerek birkaç kitap gösteriyor. "İspanya'yı bitirince," diyor, "okyanusun bu yakasına geç. Buradaki yazarlardan biri kütüphaneleri ve labirentleri anlattı, bir başkası aşk şiirleriyle bütün kıtada ezberlendi, bir üçüncüsü de hayalî bir kasabayı herkesin tanıdığı bir yere dönüştürdü." Sıradaki ders Latin Amerika edebiyatını ele alıyor: Borges'in, Neruda'nın ve García Márquez'in dünyalarını ve Latin Amerika romanının dünyaya açıldığı dönemi göreceksin.