Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
- "Dice que" ile zaman değişmez; "dijo que" ile genellikle bir adım geriye kayar.
- Presente → imperfecto, perfecto → pluscuamperfecto, futuro → condicional; indefinido → pluscuamperfecto ya da aynen.
- İstek: imperativo ya da presente de subjuntivo → imperfecto de subjuntivo. "Me pidió que avisara."
- Değişmeyenler: imperfecto, pluscuamperfecto, condicional, dilek kipinin geçmiş biçimleri.
- Söz hâlâ geçerliyse konuşmada kayma yapılmayabilir; kaydırılmış biçim her zaman doğrudur.
- Zaman ve yer: hoy → aquel día, mañana → al día siguiente, ayer → el día anterior, ahora → entonces, aquí → allí, venir → ir.
- Sorular: preguntó si…, preguntó dónde/cuándo/qué…; soru kelimesi vurgusunu korur.
- Türkçenin "-mış" ekinin İspanyolcada tek bir karşılığı yoktur: "Dicen que…", "Parece que…".
Kanca
Mert sınıfın kapısına yirmi dakika gecikmeyle vardığında öğretmeni profesora Quispe onu koridorda bekliyordu. Konuşma kısa ama yoğundu: ertesi gün bir dilbilgisi sınavı vardı, önceki hafta verilen ödev cumaya kadar teslim edilmeliydi ve bir dahaki gecikmede önceden haber verilmesi gerekiyordu. Öğretmen son olarak evde bir sorun olup olmadığını da sordu.
Akşam Rodrigo merakla ne olduğunu soruyor. Mert anlatmaya başladığında, sabah duyduğu cümleleri olduğu gibi tekrar edemeyeceğini fark ediyor: söz geçmişte kalmış, konuşan kişi değişmiş, "şimdi" ve "burada" başka bir an ve yer olmuş. Bir önceki seviyede sözü "dice que" ile, yani şimdiki zamanda aktarmayı öğrenmiştin. Bu derste aktarma fiili geçmişe geçtiğinde zamanların nasıl kaydığını, hangi zamanların değişmeden kaldığını ve zaman ile yer kelimelerinin nasıl uyarlandığını göreceksin.
Anlatım
"Dijo que" ile başlayan kayma
"Dice que" ile aktarırken sözün zamanı değişmez. "Dijo que" ile, yani aktarma fiili geçmişteyken, sözün içindeki zamanlar genellikle bir adım geriye kayar. Mantık basittir: söz söylendiği anda "şimdi" olan şey, aktarma anında artık geçmiştir.
| Doğrudan söz | Dolaylı aktarma (dijo que…) |
|---|---|
| "Hay un examen." (presente) | había un examen (imperfecto) |
| "He terminado." (perfecto) | había terminado (pluscuamperfecto) |
| "Entregué la tarea." (indefinido) | había entregado la tarea (pluscuamperfecto) |
| "Llegaré tarde." (futuro) | llegaría tarde (condicional) |
| "Avisa antes." (imperativo) | que avisara antes (imperfecto de subjuntivo) |
| "Quiero que vengas." (presente de subjuntivo) | quería que viniera (imperfecto de subjuntivo) |
Bazı zamanlar zaten geçmişin içinde durduğu için hiç değişmez: imperfecto ("Estaba cansada" → dijo que estaba cansada), pluscuamperfecto, condicional ("Me gustaría ir" → dijo que le gustaría ir) ve dilek kipinin geçmiş biçimleri. Indefinido ise konuşmada çoğu zaman olduğu gibi kalır: "Dijo que entregó la tarea" da doğal duyulur; "había entregado" sıralamayı daha açık gösterir.
Kaydırmak zorunlu mu?
Söylenen şey aktarma anında hâlâ geçerliyse konuşmada kayma yapılmayabilir. Sabah söylenmiş "Mañana hay examen" cümlesini aynı akşam aktaran biri "Me dijo que mañana hay examen" diyebilir, çünkü sınav hâlâ yarındır. Kaydırılmış biçim ("Me dijo que mañana había examen") her durumda doğrudur. Söz artık geçerliliğini yitirmişse kayma zorunlu hâle gelir: bir hafta sonra aynı sözü aktaran kişi "Me dijo que al día siguiente había examen" der.
Zaman ve yer kelimeleri
Aktarma anı değişince zaman ve yer bildiren kelimeler de değişir. "Hoy" (bugün) → "aquel día" ya da "ese día"; "mañana" (yarın) → "al día siguiente"; "ayer" (dün) → "el día anterior"; "la semana pasada" (geçen hafta) → "la semana anterior"; "la próxima semana" (gelecek hafta) → "la semana siguiente"; "ahora" (şimdi) → "entonces". Yer ve gösterme kelimeleri de aktaranın konumuna uyar: "aquí" → "allí", "este" → "ese" ya da "aquel".
Hareket fiilleri de bakışa göre değişebilir. Sözü söyleyen "Ven aquí mañana" dediyse, başka bir yerden aktaran kişi "Me pidió que fuera allí al día siguiente" der: "venir" "ir"e, "aquí" "allí"ye, "mañana" "al día siguiente"ye döner.
Sorular ve istekler geçmişte
Soruların aktarımı da aynı kaymayı izler. Evet-hayır sorularında "si", soru kelimeli sorularda soru kelimesi korunur: "¿Tuviste algún problema?" → "Me preguntó si había tenido algún problema". "¿Dónde aprendieron español?" → "Nos preguntó dónde habíamos aprendido español".
İstekler "pedir", "decir" ya da "aconsejar" ile aktarılır ve geçmişte dilek kipinin geçmiş biçimine kayar: "Descansa unos días" → "El médico me dijo que descansara unos días". "Decir" burada iki anlam taşıyabilir: bilgi aktarırken bildirme kipi ("Me dijo que estaba cansado"), istek aktarırken dilek kipi ("Me dijo que descansara") alır.
Türkçe ile karşılaştırma
Türkçe dolaylı anlatımda zamanı kaydırmaz. "Yarın sınav var dedi" ya da "Yarın sınav olduğunu söyledi" cümlelerinde "var" ve "olduğunu" sözün söylendiği anın zamanını korur. İspanyolcada ise "dijo que" arkasındaki fiili geçmişe çeker: "Dijo que había examen". Türkçe konuşanın bu yüzden en sık yaptığı şey, aktarma fiilini geçmişe koyup yan cümleyi şimdiki zamanda bırakmaktır.
Türkçenin İspanyolcada hiç olmayan bir aracı da vardır: duyulan bilgiyi gösteren "-mış" eki. "Yarın sınav varmış" diyen kişi, bu bilgiyi başkasından duyduğunu tek bir ekle söyler. İspanyolcada bunun karşılığı bir ek değil, bir cümledir: "Dicen que mañana hay examen" ya da "Parece que…". Bu yüzden "-mış" ile kurulmuş bir Türkçe cümleyi çevirirken çoğu zaman bir aktarma fiili eklemen gerekir.
Zaman kelimelerinde ise iki dil aynı sezgiyi paylaşır. Türkçede de bir hafta önceki bir konuşmayı aktarırken "yarın" yerine "ertesi gün", "dün" yerine "bir gün önce" denir. İspanyolcadaki "al día siguiente" ve "el día anterior" bu kelimelerin birebir karşılığıdır.
Örnekler
İlk dört örnek bilgi aktarırken kaymayı, beşinci ve altıncı örnek soruları, yedinci örnek bir isteği, sonuncusu ise zaman ve yer kelimelerinin değişimini gösteriyor.
Örnek diyalog
Akşam, Sucre'deki evin mutfağı. Rodrigo çay demliyor, Mert masada oturuyor.
Mert'in ikinci repliğine dikkat et: aynı akşam konuştuğu için "mañana" kelimesini değiştirmiyor, çünkü sınav hâlâ yarın. Fiili ise "hay"dan "había"ya kaydırıyor. Öğretmenin sabahki "Avísame antes" isteği de onun ağzında "me pidió que le avisara antes" olmuş.
Sık yapılan hatalar
Yaygın yanlışAktarma fiilini geçmişe koyup yan cümleyi bırakmak
— Türkçedeki "Geç kalacağını söyledi" yapısında zaman kaymadığı için "Dijo que llegará tarde" denir. Söz aktarma anında hâlâ geleceğe aitse bu biçim konuşmada duyulur; ama genel kural kaymadır ve her durumda doğru olan "Dijo que llegaría tarde" biçimidir.
Yaygın yanlışAktarılan isteği bildirme kipiyle kurmak
— "Haber vermemi istedi" cümlesi "Me pidió que le avisaba" diye kurulur. Doğrusu: aktarılan istek subjuntivo alır ve geçmişte "-ra" biçimine kayar: "Me pidió que le avisara".
Yaygın yanlışZaman kelimelerini uyarlamamak
— Bir hafta önceki konuşmayı aktaran biri "Me dijo que mañana había examen" der. Dinleyen, sınavın yarın olduğunu anlar. Doğrusu: aktarma anı değiştiyse zaman kelimesi de değişir: "Me dijo que al día siguiente había examen".
Mini alıştırma
Cevaplar
- "Dijo que estaba muy cansada." "Dijeron que habían comprado una casa."
- "Me dijo que me llamaría el lunes." "Me pidió que cerrara la ventana."
- "Me preguntó si había visto a Rodrigo." "Le pregunté cuándo empezaba el curso."
- "Dijo que aquel día no podía, pero que al día siguiente iba allí." Burada "hoy", "mañana", "aquí" ve "vengo" dördü de aktarma anına göre değişir.
Özet kartı
- "Dice que" ile zaman değişmez; "dijo que" ile genellikle bir adım geriye kayar.
- Presente → imperfecto, perfecto → pluscuamperfecto, futuro → condicional; indefinido → pluscuamperfecto ya da aynen.
- İstek: imperativo ya da presente de subjuntivo → imperfecto de subjuntivo. "Me pidió que avisara."
- Değişmeyenler: imperfecto, pluscuamperfecto, condicional, dilek kipinin geçmiş biçimleri.
- Söz hâlâ geçerliyse konuşmada kayma yapılmayabilir; kaydırılmış biçim her zaman doğrudur.
- Zaman ve yer: hoy → aquel día, mañana → al día siguiente, ayer → el día anterior, ahora → entonces, aquí → allí, venir → ir.
- Sorular: preguntó si…, preguntó dónde/cuándo/qué…; soru kelimesi vurgusunu korur.
- Türkçenin "-mış" ekinin İspanyolcada tek bir karşılığı yoktur: "Dicen que…", "Parece que…".
Sonraki derse köprü
Gece Rodrigo ile Mert mutfak masasında ders çalışıyor. Rodrigo bir ara başını kaldırıp iki saattir aynı sayfada olduklarını söylüyor; Mert ise bir kuralı tekrar tekrar okuyor, bir yandan da az önce bir şeyi hatırladığını anlatıyor. Bu cümlelerin her biri bir yardımcı fiil ile başka bir fiilin birleşmesinden oluşuyor ve tek bir fiilin veremeyeceği bir anlam taşıyor. Sıradaki ders bu fiil öbeklerini ele alıyor: "acabar de", "volver a" ve "llevar" ile gerundio başta olmak üzere, bir eylemin ne zaman başladığını, bittiğini, tekrarlandığını ya da ne kadar sürdüğünü anlatan yapıları göreceksin.