"Se"nin tüm kullanımları

Kanca

Mert bir dönemlik dil kursu için Bolivya'nın Sucre şehrine geldi ve bir ailenin yanında kalıyor. Bu sabah alarm çalmadı; ailenin oğlu Rodrigo saat sekizde kapısına vurup sesleniyor. Sonraki on dakika telaşla geçiyor: duş, kayıp bir defter, gömleğe dökülen kahve ve kapıdan fırlayış.

Akşam Mert o on dakikayı hatırlarken bir şeye takılıyor: o sabah ikisinin ağzından çıkan neredeyse her cümlede "se" vardı, ama her seferinde başka bir iş görüyordu. Bir yerde bir zamirin yerini tutuyordu, bir yerde kişinin kendine yaptığı bir eylemi, bir yerde de kimsenin istemediği bir kazayı anlatıyordu. Bu derste bu küçük kelimenin yedi kullanımını yan yana koyacak ve her birini tanımanın yolunu göreceksin.

Anlatım

Bir zamirin yerine: "se lo"

İlk "se" aslında dolaylı nesne zamiridir. "Le" ve "les", "lo", "la", "los" ya da "las" ile yan yana gelince "se" olur: "Se lo expliqué a mis padres ayer" (Onu dün anneme babama açıkladım). Bu "se"nin kişinin kendisiyle ilgisi yoktur; yalnızca "le lo" sesinin yerini alır. Onu tanımanın yolu arkasına bakmaktır: hemen ardından "lo", "la", "los" ya da "las" geliyorsa bu "se" bir "le"dir.

Dönüşlü ve karşılıklı

İkinci ve üçüncü kullanım birbirine yakındır. Dönüşlü "se" eylemin yapana döndüğünü söyler: "Mi hermano se afeita cada mañana" (Kardeşim her sabah tıraş olur). Vücudun bir parçası söz konusu olduğunda iyelik sıfatı değil, belirli tanımlık kullanılır: "Se lava las manos", "Me duele la cabeza".

Karşılıklı "se" ise iki ya da daha fazla kişinin eylemi birbirine yaptığını anlatır ve fiil hep çoğuldadır: "Ana y Luis se conocieron en la universidad" (Ana ile Luis üniversitede tanıştı). Anlam belirsiz kalırsa "el uno al otro" (birbirlerine) eklenir: "Se miran el uno al otro".

Anlamı değiştiren "se"

Bazı fiiller "se" alınca yeni bir anlam kazanır. "Ir" gitmek, "irse" ayrılıp gitmektir: "Ya se fue". "Dormir" uyumak, "dormirse" uyuyakalmaktır: "El niño se durmió en el sofá". "Quedar" buluşmak ya da kalmak, "quedarse" bir yerde kalmaktır; "llevar" taşımak, "llevarse" alıp götürmektir; "parecer" görünmek, "parecerse" birine benzemektir. Bu fiillerde "se" dönüşlü bir anlam taşımaz; fiilin parçasıdır ve sözlükte ayrı bir madde gibi öğrenilir.

Bazen de "se" eylemin tamamlandığını ya da büyüklüğünü vurgular: "Comió pastel" (Pasta yedi) ile "Se comió todo el pastel" (Pastanın hepsini yiyip bitirdi) arasındaki fark budur.

Edilgen ve öznesiz

Beşinci kullanımı bir önceki dersten tanıyorsun: edilgen "se". Fiil konuşulan şeyle uyuşur: "Se venden casas". Altıncı kullanım ona çok benzer ama belirli bir özne yoktur: öznesiz "se". "En esta ciudad se vive muy tranquilo" (Bu şehirde çok sakin yaşanır) cümlesinde fiil hep tekildir, çünkü uyuşacağı bir şey yoktur.

Öznesiz "se" belirli kişilerle de kullanılır ve o zaman "a" edatı gelir, fiil yine tekil kalır: "Se busca a un conductor con experiencia" (Deneyimli bir şoför aranıyor), "Se respeta a los mayores" (Büyüklere saygı gösterilir). Buradaki "a" kişiyi nesne yapar; bu yüzden fiil çoğul kişilerle bile tekil kalır.

İstemeden olanlar: "se me olvidó"

Yedinci kullanım belki en İspanyolca olanıdır. Bir kazayı, istemeden olan bir şeyi anlatırken olay kişiye "olur": "se" + kişiyi gösteren dolaylı zamir (me, te, le, nos, les) + fiil. "Se me olvidaron las llaves en la oficina" (Anahtarlar ofiste aklımdan çıktı, yani unuttum). "A Carla se le cayó el teléfono al agua" (Carla'nın telefonu suya düştü).

Bu yapıda fiil kişiyle değil, olan şeyle uyuşur: tek anahtar için "se me olvidó la llave", birden çok anahtar için "se me olvidaron las llaves". Konuşan kişi böylece sorumluluğu biraz hafifletir: "Rompí el vaso" (Bardağı kırdım) açık bir itiraftır; "Se me rompió el vaso" ise bardağın elinde kırıldığını söyler.

Hangisi? Üç soru

Bir "se" ile karşılaştığında üç soru çoğu zaman yeter. Arkasından "lo/la" geliyor mu? O zaman bir "le"dir. Arkasından "me, te, le" gibi bir zamir ve bir kaza geliyor mu? O zaman istemeden olan bir olaydır. Hiçbiri değilse, özneye bak: özne eylemi kendine mi yapıyor, birbirine mi yapıyor, yoksa ortada hiç özne yok mu?

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe bu kullanımların çoğunu farklı eklerle ayırır. Dönüşlülük "-n" ile ("yıkanmak", "giyinmek"), karşılıklılık "-ş" ile ("tanışmak", "görüşmek"), edilgenlik "-l" ya da "-n" ile ("satılmak") kurulur. İspanyolca bu üç görevi tek bir "se" ile karşılar ve ayrımı bağlama bırakır.

Öznesiz "se" Türkçede şaşırtıcı biçimde tanıdık bir yapıya karşılık gelir: geçişsiz fiillerden kurulan edilgen. "Burada sakin yaşanır" cümlesinde yaşayan belli değildir, tıpkı "Aquí se vive tranquilo" cümlesindeki gibi. İki dil de bu cümlede fiili tekil ve öznesiz bırakır.

İstemeden olan olaylarda da iki dil benzer bir sezgiyle çalışır. Türkçede "bardağı kırdım" yerine "bardak elimden düştü", "unuttum" yerine "aklımdan çıktı" demek sorumluluğu hafifletir ve kişiyi olayın geçtiği bir yer gibi gösterir. İspanyolcanın "se me cayó" yapısı da kişiyi özne değil, olayın başına geldiği kişi olarak kurar. Türkçe konuşanın bu yapıyı sevmesi bu yüzden zor değildir; tek dikkat edilecek nokta, fiilin kişiyle değil düşen ya da unutulan şeyle uyuşmasıdır.

Örnekler

Her örnek başka bir "se"yi gösteriyor: zamir, dönüşlü, karşılıklı, anlamı değiştiren, öznesiz, kişiyle öznesiz ve iki kez istemeden olan olay.

Örnek diyalog

Sucre, sabah saat sekiz. Rodrigo, Mert'in odasının kapısını çalıyor.

On satırlık bu telaşta "se" beş ayrı görevde çalışıyor: "se me olvidó" ve "se me cayó" istemeden olan olaylar, "se lo presté" bir zamir, "se fue" anlamı değiştiren bir fiil, "se llega" öznesiz bir cümle, "se parecen" ise karşılıklı bir benzerlik. "Se nos hace tarde" kalıbı da istemeden olan yapının gündelik bir deyimidir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Se lo di ayer": le yerine geçen zamir. "Se quieren mucho": karşılıklı. "Se habla español": edilgen (ya da öznesiz okunabilir; fiil "español" ile uyuşur). "Se me rompió el vaso": istemeden olan olay.
2. "Se me perdieron las gafas." "A Carlos se le olvidó el pasaporte."
3. "Aquí se vive bien." (öznesiz, hep tekil) "Se necesitan camareros para el verano." ("a" yok, fiil "camareros" ile uyuşur)
4. "Mi hermano se parece mucho a mi padre." "Me dormí en la reunión."

Özet kartı

1. Zamir "se": le/les + lo/la → se lo, se la. "Se lo expliqué."
2. Dönüşlü: se afeita, se lava las manos (vücut parçası tanımlıkla).
3. Karşılıklı: se conocieron, se miran el uno al otro.
4. Anlamı değiştiren: ir/irse, dormir/dormirse, quedar/quedarse, llevar/llevarse, parecer/parecerse; vurgu: se comió todo.
5. Edilgen: fiil şeyle uyuşur. "Se venden casas."
6. Öznesiz: fiil hep tekil. "Se vive bien", kişiyle "a": "Se busca a un conductor".
7. İstemeden olan: se + me/te/le/nos/les + fiil; fiil olan şeyle uyuşur. "Se me olvidaron las llaves."
8. Tanıma yolu: arkasında lo/la mı var, bir zamir ve kaza mı var, yoksa özneye mi bakmalı?

Sonraki derse köprü

Mert kursa yirmi dakika geç varıyor. Öğretmeni onu kapıda bekliyor ve birkaç şey söylüyor: yarın sınav olduğunu, geçen hafta verdiği ödevin teslim tarihinin cuma olduğunu ve bir dahaki sefere haber vermesini. Akşam Mert bu konuşmayı Rodrigo'ya aktarırken fiillerin, "yarın" ve "geçen hafta" gibi kelimelerin kendiliğinden değişmesi gerektiğini fark ediyor. Sıradaki ders dolaylı anlatımın zaman kaydırma kurallarını ele alıyor: geçmişte söylenmiş bir sözü aktarırken hangi zamanın hangisine döndüğünü ve zaman ile yer bildiren kelimelerin nasıl değiştiğini göreceksin.