Amaç ve koşul: para que, a menos que, con tal de que

Kanca

Deniz ziraat mühendisi ve üç aylığına Kosta Rika'nın orta yaylalarında, küçük bir kahve kooperatifinde çalışmaya geldi. İlk sabah onu kooperatifin sorumlusu don Marvin karşılıyor. Don Marvin çiftliği gezdirirken her talimatın yanına bir gerekçe ya da bir şart ekliyor: şunu göstereyim ki süreci bilesiniz; makinelere yaklaşmadığınız sürece fotoğraf çekebilirsiniz; bir aksilik çıkmazsa yarın başlıyorsunuz.

Deniz bu cümlelerin hepsinde aynı şeyi fark ediyor: bağlaç ne olursa olsun, arkasından hep dilek kipi geliyor. Bir önceki derste kipi olayın gerçekleşip gerçekleşmediği belirliyordu. Bu derste göreceğin bağlaçlarda ise böyle bir seçim yok. Amaç ve koşul bildiren bağlaçlar neden her zaman dilek kipi ister, aynı özne olduğunda ne olur ve Türkçedeki "-sın diye" ile "-madıkça" bu yapılara nasıl karşılık gelir, bunları göreceksin.

Anlatım

Amaç: "para que"

Bir eylemin amacını anlatırken İspanyolca iki yol kullanır. Amaç kişinin kendi eylemiyse "para" ve mastar yeterlidir: "Vine temprano para ayudarte" (Sana yardım etmek için erken geldim). Amaç başka birinin eylemiyse "para que" gelir ve arkasındaki fiil dilek kipinde olur: "Te dejo las llaves para que puedas entrar" (İçeri girebilesin diye anahtarları sana bırakıyorum).

Amacın her zaman dilek kipi istemesinin nedeni basittir. Bir amaç, tanımı gereği henüz gerçekleşmemiş bir durumdur: anahtarı bırakan kişi, karşısındakinin içeri girebileceğini umar ama bunu bilemez. Ana fiil geçmişte olduğunda B2.1'den tanıdığın zaman kaydırma da çalışır: "Les expliqué todo dos veces para que nadie se equivocara" (Kimse yanılmasın diye her şeyi iki kez anlattım).

Şart ve istisna: "a menos que", "con tal de que"

"A menos que" ve eş anlamlısı "a no ser que" bir istisna koyar: "-madıkça", "-mazsa". "No abra la puerta a menos que sea el cartero" (Postacı olmadıkça kapıyı açmayın). Buradaki mantık şudur: ana cümle genel kuralı söyler, bu bağlaç ise kuralın bozulabileceği tek durumu.

"Con tal de que" ve "siempre que" ise bir koşul koyar: "-mek şartıyla", "yeter ki". "Te presto el coche con tal de que me lo devuelvas el lunes" (Pazartesi geri vermen şartıyla arabayı sana ödünç veririm). "En caso de que" (-mesi durumunda) bir ihtimale karşı önlem alır: "Lleva un paraguas en caso de que llueva".

"Sin que" (-meden, kimse fark etmeden) bir eylemin başka bir eylem olmadan gerçekleştiğini söyler: "Salió de la casa sin que nadie lo viera" (Kimse görmeden evden çıktı). Bu cümle geçmişte geçse de dilek kipi kullanılır, çünkü "sin que" gerçekleşmemiş bir olayı anlatır.

"Siempre que"nin iki yüzü

"Siempre que" dikkat isteyen bir bağlaçtır, çünkü iki ayrı anlamı vardır ve anlamı kip belirler. Bildirme kipiyle "her ne zaman" demektir ve bir alışkanlık anlatır: "Siempre que viene, trae flores" (Her gelişinde çiçek getirir). Dilek kipiyle ise bir şart koyar: "Puedes usar mi computadora siempre que la apagues al terminar" (İşin bitince kapatman şartıyla bilgisayarımı kullanabilirsin). Burada kip, kelimenin sözlükteki iki anlamı arasında seçim yapar.

Aynı özne: mastar

"Para" gibi bazı bağlaçlar özne aynı olduğunda "que"yi bırakıp mastarla kullanılır: "sin decir nada", "en caso de necesitar ayuda", "con tal de verte". "Estudio para que yo apruebe" yerine "Estudio para aprobar" denir. "A menos que" ise mastarla neredeyse hiç kullanılmaz; özne aynı olsa da çoğunlukla çekimli fiil gelir: "No salgo a menos que tenga tiempo".

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe amacı anlatırken ilginç bir biçimde bir dilek kipine başvurur: "İçeri girebilesin diye", "Kimse yanılmasın diye". Buradaki "-sın" eki bir istek ekidir. İspanyolcanın "para que" ile dilek kipi kullanması aynı mantığa dayanır: amaç bir istektir. "-mesi için" yapısı ise daha tarafsızdır: "Girebilmen için anahtarı bırakıyorum".

Türkçedeki istisna ekleri ise bir tuzak kurar. "-madıkça" ve "-mazsa" eklerinin içinde olumsuzluk vardır: "Postacı olmadıkça açma". Türkçe düşünen biri bu olumsuzluğu İspanyolcaya taşıyıp "a menos que no sea el cartero" diyebilir. Oysa "a menos que" olumsuzluğu zaten kendi içinde taşır; arkasındaki fiil olumlu kalır.

"Yeter ki" ise "con tal de que"nin gündelik karşılığıdır: "Arabayı veririm, yeter ki pazartesi getir". İki dilde de şart cümlenin sonuna eklenebilir ve konuşanın asıl derdini vurgular. "Sin que" için de Türkçede hazır bir karşılık var: "-meden". "Kimse görmeden çıktı" cümlesindeki ek, tıpkı "sin que" gibi, gerçekleşmemiş bir olayı anlatır; iki dilin burada aynı yerden baktığını görmek, yapıyı hatırlamayı kolaylaştırır.

Örnekler

İlk iki örnek amacı, sonraki beşi istisna, şart ya da önlemi anlatıyor. Sonuncusu amacın geçmişten aktarılmış hâlidir.

Örnek diyalog

Kosta Rika'nın orta yaylalarında bir kahve kooperatifi. Don Marvin, Deniz'i ilk gününde karşılıyor. Kosta Rika'da "usted" arkadaşlar arasında bile sık duyulur; burada ikisi de birbirine "usted" diyor.

"Pura vida" Kosta Rika'da çok sık duyulan bir ifadedir; bağlama göre "harika", "tamam" ya da bir selam anlamı taşır. Deniz'in son cümlesine de bak: amaç kendi eylemi olduğu için "para que" değil, "para" ve mastar kullanıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Hablo despacio para que tú me entiendas." "Hablo despacio para practicar." İlkinde özneler farklı, ikincisinde aynı.
2. "Siempre que vengo a esta ciudad, visito el mercado." (alışkanlık) "Te acompaño siempre que vuelvas antes de las diez." (şart)
3. "No se lo digo a nadie a menos que tú quieras." "Entró en la habitación sin que nadie lo oyera."
4. "Te llamé para que no te preocuparas."

Özet kartı

1. Amaç ve koşul bağlaçları zamandan bağımsız olarak her zaman dilek kipi ister.
2. Para que (-sın diye, -mesi için): "Te dejo las llaves para que puedas entrar."
3. A menos que / a no ser que (-madıkça, -mazsa); arkasına "no" eklenmez.
4. Con tal de que / siempre que (-mek şartıyla, yeter ki): "Te presto el coche con tal de que me lo devuelvas."
5. En caso de que (-mesi durumunda), sin que (-meden, kimse fark etmeden).
6. "Siempre que" bildirme kipiyle alışkanlık, dilek kipiyle şart anlatır.
7. Özne aynıysa mastar: para aprobar, sin decir nada, en caso de necesitar ayuda.
8. Ana fiil geçmişteyse dilek kipi de geçmişe kayar: "para que nadie se equivocara".

Sonraki derse köprü

İlk günün akşamı Deniz annesine bir mesaj yazıyor. Ona havaalanından bir paket göndermişti ve paketin yerine ulaşıp ulaşmadığını bilmiyor; bunu bir umut olarak dile getirmek istiyor. Bir de küçük bir pişmanlığı var: botlarını evde bırakmış, keşke yanına almış olsaydı. İki cümle de dilek kipini tamamlanmış bir eylemle kurmayı gerektiriyor. Sıradaki ders "haya" ve "hubiera" ile kurulan birleşik biçimleri, yani perfecto ve pluscuamperfecto de subjuntivo'yu, şart cümlelerinin dışında da kullanmayı gösteriyor.