Zaman bağlaçları ile subjuntivo: cuando, en cuanto, antes de que

Kanca

Pazar sabahı doña Rosa'nın mutfağında büyük bir tencere ocakta duruyor. Tuğba elinde bir defterle tarifi yazmaya hazır. Doña Rosa ise ölçü vermiyor, sıra veriyor: soğan kızarınca ne yapılacağını, çorba koyulaşana kadar neye dikkat edileceğini, misafirler kapıyı çalmadan neyin bitmesi gerektiğini anlatıyor.

Tuğba yazdıkça bir şey fark ediyor. "Cuando" kelimesini yıllardır kullanıyor, ama doña Rosa'nın ağzında arkasından hep alışık olmadığı fiil biçimleri geliyor: "cuando esté", "en cuanto huela". Bu derste zaman bağlaçlarının ne zaman bildirme kipini, ne zaman dilek kipini çağırdığını göreceksin. Kural şaşırtıcı derecede basit, ama Türkçe konuşanın kulağına ilk başta ters gelir.

Anlatım

Tek soru: olay gerçekleşti mi?

"Cuando" (-ınca, -dığında) bir zamanı gösterir. Arkasındaki fiilin kipi ise o zamanın gerçekleşmiş ya da tekrar eden bir olay mı, yoksa henüz beklenen bir olay mı olduğuna bağlıdır. Alışkanlık ve geçmiş için bildirme kipi kullanılır: "Cuando llego a casa, me ducho" (Eve gelince duş alırım; her gün böyle). "Cuando llegué, ya estaban comiendo" (Geldiğimde yemek yiyorlardı).

Olay geleceğe aitse, yani konuşma anında henüz yaşanmamışsa, dilek kipi gelir: "Cuando llegue a casa, te llamo" (Eve varınca seni ararım). Bu cümlede eve varış gerçekleşmemiştir; konuşan onu bekler. Dilek kipinin B1'den beri taşıdığı "henüz gerçek olmayan" anlamı burada da iş görür.

Bu yüzden "cuando"dan sonra gelecek zaman gelmez. Türkçe düşünen biri "varacağım zaman" kalıbıyla "cuando llegaré" diyebilir; İspanyolcada bu yanlıştır. Gelecek zaman ancak ana cümlede yer alır: "Cuando llegue, te llamaré".

Aynı kuralı izleyen bağlaçlar

Birçok zaman bağlacı "cuando" ile aynı mantıkla çalışır. "En cuanto" ve "tan pronto como" (-r -mez) bir olayın hemen ardından geleni anlatır: "En cuanto termine la reunión, salgo para el aeropuerto" (Toplantı biter bitmez havaalanına çıkıyorum). "Hasta que" (-ene kadar) bir sınır çizer: "Espera aquí hasta que vuelva el médico" (Doktor dönene kadar burada bekle). "Después de que" (-dikten sonra) sırayı gösterir: "Después de que se vayan los invitados, lavaremos los platos".

"Cada vez que" (her -dığında) ise çoğu zaman bir alışkanlığı anlatır ve bu yüzden genellikle bildirme kipiyle gelir: "Cada vez que viajo, llevo un libro". Soru olarak kullanılan "¿cuándo?" da bir bağlaç değil soru kelimesidir, arkasından her zaman bildirme kipi gelir: "¿Cuándo vienes?".

"Antes de que": her zaman dilek kipi

"Antes de que" (-meden önce) bu grubun istisnasıdır. Bu bağlacın anlattığı olay, ana cümledeki olaydan her zaman sonra gerçekleşir; yani ana eylem yapılırken o henüz olmamıştır. Bu yüzden zaman ne olursa olsun dilek kipi gelir: "Tenemos que salir antes de que empiece a llover" (Yağmur başlamadan çıkmalıyız). Geçmişte anlatıldığında da kip değişmez, yalnızca geçmiş biçimine kayar: "Salimos antes de que empezara a llover".

İki cümlenin öznesi aynıysa "que" düşer ve mastar kullanılır: "Antes de salir, apaga la luz" (Çıkmadan önce ışığı söndür). "Después de" için de aynı kural geçerlidir: "Después de comer, descansamos". Bu, B1'de istek fiillerinde gördüğün "aynı özne, mastar" kuralının zaman bağlaçlarındaki karşılığıdır.

Geçmişten bakılan gelecek

Bir sözü ya da planı geçmişten aktardığında, o sırada henüz gerçekleşmemiş olay için imperfecto de subjuntivo kullanılır: "Me dijo que me escribiría cuando llegara a Lima" (Lima'ya varınca bana yazacağını söyledi). Burada önceki derslerde gördüğün zaman kaydırma kuralı zaman bağlaçlarıyla birleşir: "cuando llegue" geçmişe aktarılınca "cuando llegara" olur.

Yazı dilinde "después de que" geçmiş bir olay için de zaman zaman dilek kipiyle görülür: "después de que se fueran". Gündelik konuşmada ise geçmiş olay için bildirme kipi daha doğal duyulur: "después de que se fueron".

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe zaman yan cümlelerini eklerle kurar: "-ınca", "-dığında", "-r -maz", "-ene kadar", "-meden önce", "-dikten sonra". Bu eklerin hiçbiri olayın gerçekleşip gerçekleşmediğini söylemez. "Eve gelince duş alırım" hem her günkü bir alışkanlığı hem de bu akşamki tek bir planı anlatabilir. İspanyolca ise bu ayrımı fiile yükler: alışkanlık için "cuando llego", plan için "cuando llegue".

Bu fark Türkçe konuşan için bir alışkanlık meselesidir. Türkçede zaman eki bir kez seçilir ve anlam bağlamdan çıkar; İspanyolcada her "cuando" cümlesinde küçük bir soru sorulmalıdır: bu olay yaşandı mı, yaşanıyor mu, yoksa bekleniyor mu?

"-meden önce" ile "antes de que" arasında ise güzel bir örtüşme var. Türkçedeki "-meden" eki bir olumsuzluk taşır: "yağmur başlamadan" demek, o anda yağmurun henüz başlamamış olduğunu söyler. İspanyolcanın bu bağlaçla her zaman dilek kipi kullanması aynı gözlemin dil bilgisine yansımasıdır.

Örnekler

Aşağıdaki cümlelerin bir kısmı alışkanlık ya da geçmiş anlatıyor, bir kısmı beklenen bir olayı. Her cümlede kipi hangi ayrımın belirlediğine bak.

Örnek diyalog

Doña Rosa'nın mutfağı. Doña Rosa anlatıyor, Tuğba defterine yazıyor.

Tuğba'nın iki cümlesini karşılaştır. "Cuando yo cocinaba" geçmişte tekrarlanmış bir anıdır ve bildirme kipiyle gelir. "En cuanto vuelva" ise henüz yaşanmamış bir dönüşü anlatır ve dilek kipini çağırır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Cuando tenga vacaciones el año que viene, iré a Ecuador." (henüz beklenen) "Cuando tengo hambre, como fruta." (alışkanlık)
2. "No te vayas hasta que llegue tu hermano." "Llámame en cuanto sepas algo."
3. "Tenemos que volver a casa antes de que anochezca." "Después de comer, salimos a caminar." İkinci cümlede özne aynı olduğu için mastar kullanılır.
4. "Dijo que me llamaría cuando terminara."

Özet kartı

1. Zaman bağlacından sonra kipi tek soru belirler: olay gerçekleşti ya da tekrarlanıyor mu, yoksa bekleniyor mu?
2. Alışkanlık ve geçmiş: bildirme kipi. "Cuando llego a casa, me ducho." "Cuando llegué, ya estaban comiendo."
3. Beklenen olay: dilek kipi. "Cuando llegue a casa, te llamo."
4. Aynı kuralı izleyenler: en cuanto, tan pronto como (-r -mez), hasta que (-ene kadar), después de que (-dikten sonra).
5. "Antes de que" (-meden önce) her zaman dilek kipi alır.
6. Özne aynıysa mastar: antes de salir, después de comer.
7. Zaman bağlacından sonra gelecek zaman gelmez; soru kelimesi "¿cuándo?" bildirme kipiyle kullanılır.
8. Geçmişten aktarılan beklenti: "Dijo que me escribiría cuando llegara."

Sonraki derse köprü

Yemekten sonra doña Rosa tarifi bir kâğıda temize geçip Tuğba'ya uzatıyor. Bunu, Tuğba'nın annesi de o çorbanın tadına baksın diye yaptığını söylüyor ve bir şart ekliyor: avokadoyu unutmadığı sürece tarif ona emanet. Bu iki düşünce, yani bir amacı ve bir koşulu bağlamak, yine dilek kipiyle kurulur. Sıradaki ders "para que", "a menos que" ve "con tal de que" bağlaçlarını ele alıyor: amaç ve koşul bildiren bu bağlaçların neden zamandan bağımsız olarak dilek kipi istediğini göreceksin.