Şart cümleleri: 1., 2. ve 3. tip

Kanca

Tuğba sınavı geçti. Kutlama için Paola'nın anneannesi doña Rosa'nın evine davetli; masada buğusu tüten bir tencere locro var, Tuğba da söz verdiği tatlıyı getirmiş. Yemeğin ortasında doña Rosa merakla soruyor: Tuğba altı ay önce Quito'ya gelmemiş olsaydı, İspanyolcası bugünkü kadar ilerler miydi?

Tuğba'nın cevabı hazır, ama cümle ağzında dağılıyor. Bir önceki derste öğrendiği yapı şimdiki bir hayal içindi; oysa bu soru olup bitmiş bir geçmişi değiştirmeyi hayal ediyor. Bu derste şart cümlelerinin üç temel tipini yan yana koyacaksın. Her tipin neyi anlattığını, hangi zamanlarla kurulduğunu ve Türkçedeki karşılıklarını göreceksin.

Anlatım

Tip 1: gerçek bir ihtimal

Konuşan kişi koşulun gerçekleşebileceğini düşünüyorsa "si"den sonra şimdiki zaman gelir. Sonuç kısmı şimdiki zaman, gelecek zaman ya da emir kipiyle kurulur. "Si llueve mañana, nos quedaremos en casa" (Yarın yağmur yağarsa evde kalırız). "Si ves a Paola, dile que la llamo esta noche" (Paola'yı görürsen bu akşam onu arayacağımı söyle).

Bu tipin en sık tuzağı "si"nin arkasına gelecek zaman koymaktır. Türkçede "yağacaksa" demek mümkün olsa da İspanyolcada "si lloverá" denmez: yarın için bile "si llueve" kullanılır. Genel doğrular ve alışkanlıklar için de iki kısım şimdiki zamanda kalabilir: "Si como tarde, no duermo bien" (Geç yersem iyi uyuyamam).

Tip 2: şimdiki zamanda bir hayal

Bu tipi bir önceki derste gördün. Koşul şu an gerçek değilse ya da gerçekleşmesi pek beklenmiyorsa "si" dilek kipinin geçmiş biçimini alır, sonuç kısmı da koşul kipine geçer. "Si viviera en la costa, no necesitaría abrigo" (Sahilde yaşasam paltoya ihtiyacım olmazdı). Konuşan kişi sahilde yaşamıyor; cümle bugünün tersini hayal ediyor.

Tip 1 ile tip 2 arasındaki sınır bazen dil bilgisinden çok konuşanın tavrına bağlıdır. Sınava girecek bir arkadaşına "Si apruebas, lo celebramos" diyen kişi onun geçeceğine inanır. Aynı kişiye "Si aprobaras, lo celebraríamos" demek ise ihtimali uzak gösterir ve kulağa biraz kötümser gelebilir.

Tip 3: değiştirilemeyecek bir geçmiş

Olmuş bitmiş bir olayın tersini hayal etmek için iki yeni parça gerekir. Koşul kısmında "haber" fiilinin dilek kipindeki geçmiş biçimi ("hubiera") ve bir ortaç (participio) kullanılır: "si hubiera salido antes". "Hubiera" da bir önceki dersin kuralıyla kurulur: indefinido'daki "hubieron" biçiminin "-ron" hecesi yerine "-ra" gelir. Sonuç kısmında ise koşul kipinden tanıdığın "habría" ve yine bir ortaç bulunur: "no habría perdido el autobús".

"Si hubiera salido antes, no habría perdido el autobús" cümlesini söyleyen kişi geç çıkmış ve otobüsü kaçırmıştır. Cümle bu iki gerçeğin tersini kurar. Gündelik konuşmada sonuç kısmında da "hubiera" sık duyulur: "Si lo hubiera sabido, te lo hubiera dicho". Bu kullanım yaygındır ve kabul görür; yine de iki kısmı ayırt etmek isteyen öğrenci için "habría" daha açık bir seçimdir.

Karma cümle: geçmişteki koşul, bugünkü sonuç

Üç tip her zaman tertemiz ayrılmaz. Geçmişteki bir karar bugünü etkiliyorsa koşul kısmı tip 3'ten, sonuç kısmı tip 2'den gelir: "Si hubiera estudiado medicina, ahora sería médica" (Tıp okusaydım şimdi doktor olurdum). "Ahora" kelimesi sonucun bugüne ait olduğunu gösterir. Tersi de mümkündür: kalıcı bir durum geçmişteki bir sonucu açıklayabilir. "Si fuera más organizada, no habría olvidado la reunión" (Daha düzenli biri olsam toplantıyı unutmazdım).

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede de şart cümlelerinin üç katmanı vardır ve ekler İspanyolcadaki zamanlara oldukça iyi karşılık gelir. "Gelirse görürüz" (-rsa) tip 1'dir: "Si viene, lo vemos". "Gelse görürdük" (-sa ... -rdı) tip 2'dir: "Si viniera, lo veríamos". "Gelseydi görürdük" (-saydı ... -rdı) ise tip 3'tür: "Si hubiera venido, lo habríamos visto".

Asıl fark sonuç kısmındadır. Türkçe hem tip 2'de hem tip 3'te aynı "-rdı" ekini kullanır: "görürdük". Hangi zamanın kastedildiğini koşul kısmındaki "-sa" ile "-saydı" arasındaki fark söyler. İspanyolca ise sonucu da ayırır: "veríamos" bugün için, "habríamos visto" geçmiş için. Türkçe konuşanın en sık hatası bu yüzden tip 3'ün sonuç kısmında çıkar: "-rdı" eki alışkanlıkla "veríamos"ya çevrilir.

Türkçedeki "-sa" eki tek başına da bir ayrım yapar. "Yağmur yağarsa" gerçek bir beklentidir, "yağmur yağsa" ise daha uzak bir hayal. Bu, İspanyolcadaki "si llueve" ile "si lloviera" farkının neredeyse birebir karşılığıdır.

Örnekler

İlk üç örnek gerçek bir ihtimali, sonraki iki örnek şimdiki bir hayali, son üç örnek ise geçmişe ya da karma bir duruma ait bir koşulu anlatıyor.

Örnek diyalog

Kutlama yemeği doña Rosa'nın evinde. Masada Tuğba, Paola ve doña Rosa oturuyor.

Sohbet üç tipin hepsini kullanıyor. Doña Rosa'nın sorusu ve Tuğba'nın İstanbul cümlesi tip 3'tür; pazar günkü davet ve tarif sözü tip 1; Tuğba'nın her pazar locro hayali tip 2. Paola'nın son cümlesi ise karma bir yapıdır: geçmişteki bir koşulun bugünkü sonucu.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Si tengo tiempo mañana, te ayudaré." Gündelik konuşmada "te ayudo" da doğrudur.
2. "Si hubieras estudiado, habrías aprobado." Konuşmada "hubieras aprobado" da duyulur.
3. "Si nos hubiéramos levantado temprano, no habríamos perdido el tren." "Si llueve, nos quedamos en casa."
4. Örnek cevap: "Si no hubiera empezado a estudiar español, no habría conocido a tantas personas." Karma bir cevap da olur: "…, ahora no viviría en Quito."

Özet kartı

1. Tip 1, gerçek ihtimal: si + presente → presente, futuro ya da emir. "Si llueve, me quedo."
2. "Si"nin arkasına gelecek zaman ya da koşul kipi gelmez.
3. Tip 2, şimdiki hayal: si + imperfecto de subjuntivo → condicional. "Si viviera en la costa, no necesitaría abrigo."
4. Tip 3, değiştirilemez geçmiş: si + hubiera + participio → habría + participio. "Si hubiera salido antes, no habría perdido el autobús."
5. Konuşmada tip 3'ün sonucu "hubiera + participio" ile de kurulur.
6. Karma: geçmişteki koşul, bugünkü sonuç. "Si hubiera estudiado medicina, ahora sería médica."
7. Türkçe: -rsa (tip 1), -sa … -rdı (tip 2), -saydı … -rdı (tip 3); sonuç kısmında İspanyolca "veríamos" ile "habríamos visto"yu ayırır.

Sonraki derse köprü

Yemekten sonra doña Rosa, Tuğba'yı pazar günü mutfağa çağırıyor ve ona işin sırasını anlatıyor: patatesler yumuşayınca peyniri ekleyecek, çorba koyulaşır koyulaşmaz ocağı kısacak, misafirler gelmeden önce de sofrayı hazırlayacak. Bu cümlelerin hepsi henüz olmamış bir anı gösteriyor. Sıradaki ders "cuando", "en cuanto" ve "antes de que" gibi zaman bağlaçlarını ele alıyor: aynı bağlacın ne zaman bildirme kipiyle, ne zaman dilek kipiyle kullanıldığını göreceksin.