Kulak alıştırması: farklı aksanlar (Meksika, Arjantin, İspanya, Kolombiya)

Kanca

Akşam programının ikinci yarısında telefon hatları açılıyor. İlk arayan Madrid'den bir adam; sesi net ama bazı harfleri Seda'nın alışık olmadığı biçimde, dilini dişlerinin arasına koyarak söylüyor. İkinci arayan Mexico City'den genç bir kadın; hızlı konuşuyor ve bir cümlede aynı küçük kelimeyi üç kez kullanıyor. Üçüncüsü Buenos Aires'ten yaşlı bir hanım: ezgisi neredeyse şarkı gibi, "yo" kelimesini "sh" sesiyle söylüyor ve Seda'ya "tú" değil "vos" diyor.

Hepsi aynı dili konuşuyor ve Seda hepsini sonunda anlıyor, ama her biri kulağı başka bir yöne çekiyor. Hazırlık bölümünde İspanyolcanın farklı çeşitlerini, "z" harfinin iki okunuşunu ve "vos" zamirini kısaca görmüştün. Bu derste dört büyük çeşidin kulağa çarpan özelliklerine yakından bakacaksın: İspanya, Meksika, Arjantin ve Kolombiya. Her birinde neyi duyacağını, hangi kelimelerin seni şaşırtabileceğini ve farklı bir aksanı dinlerken nasıl bir strateji izleyeceğini öğreneceksin.

Anlatım

İspanya: ayrım ve güçlü "j"

İspanya'nın büyük bölümünde "z" ile "ce, ci" harfleri dişler arasında, İngilizcedeki "th" sesine benzer bir sesle okunur; buna ayrım (distinción) denir. Bu yüzden "gracias" [GRA-thyas], "hace" [A-the] ve "cerveza" [ther-BE-tha] olarak duyulur. "J" harfi ve "ge, gi" hecelerindeki ses de çoğu Latin Amerika söyleyişine göre daha güçlü ve gırtlaktan gelir. Gündelik ve hızlı konuşmada "-ado" ile biten ortaçlardaki "d" zayıflayabilir: "cansado" kulağa "cansao" gibi gelebilir.

Dil bilgisinde en belirgin özellik "vosotros" zamiridir: arayan Madridli, radyodakilere "Os llamo desde Madrid" diyor. İspanya'nın güneyinde, Endülüs'ün birçok yerinde ise seseo ve farklı ses özellikleri de duyulur; yani İspanya'nın kendi içinde de tek bir aksan yoktur.

Meksika: net ünsüzler ve "ahorita"

Meksika'nın orta bölgesinde, özellikle başkentte, "s" sesi genellikle net biçimde söylenir ve seseo yaygındır: "gracias" [GRA-syas]. Birçok dinleyici bu söyleyişi anlaşılır bulur. Hızlı konuşmada bazı vurgusuz ünlüler zayıflayabilir, bu yüzden kelimeler ilk başta birbirine karışmış gibi gelebilir.

Kelime dağarcığında Meksika'ya özgü sık kullanımlar dikkat çeker. "¿Mande?" birinin sözünü anlamadığında ya da çağrıldığında kibarca "Efendim?" demektir. "Ahorita" bağlama göre "hemen şimdi" ya da "birazdan" anlamına gelebilir; hangisi olduğunu durum söyler. "¡Qué padre!" ise "Ne güzel!" demektir. Meksika'da da Latin Amerika'nın geri kalanında olduğu gibi çoğul hitap için "ustedes" kullanılır.

Arjantin: "vos" ve "sh" sesi

Buenos Aires ve Río de la Plata çevresinin İspanyolcasında iki özellik hemen fark edilir. İlki "vos" zamiridir ve kendine özgü bir çekimi vardır: "vos tenés" (tú tienes), "vos sos" (tú eres), "vos querés" (tú quieres); emirde de "vení" (ven), "mirá" (mira). İkincisi "ll" ve "y" harflerinin söylenişidir: bu harfler "sh" ya da "j" sesine yakın okunur. "Yo" kelimesi [SHO], "calle" kelimesi [KA-she] gibi duyulur. Bu derste bu sesi okunuşta "sh" ile gösteriyoruz.

Bu bölgenin ezgisi, konuşmanın iniş çıkışları, sık sık İtalyancanın ezgisine benzetilir. "Che" ünlemi de arkadaşlar arasında birine seslenmek ya da dikkat çekmek için çok kullanılır: "Che, ¿vos sabés a qué hora empieza?".

Kolombiya: "usted" ve açık söyleyiş

Bogotá'nın İspanyolcası çoğu zaman açık ve anlaşılır bir söyleyişle anılır: ünsüzler genellikle korunur, ezgi ölçülüdür. Belki en belirgin özellik "usted" kullanımının genişliğidir: Bogotá ve çevresinde bu hitap yalnızca resmî ilişkilerde değil, arkadaşlar ve aile arasında da sık duyulur. Bogotá ve çevresindeki bazı bölgelerde "sumercé" (su merced'den gelen) sıcak ve saygılı bir hitap olarak kullanılır.

Gündelik kalıplar da farklıdır. "¿Qué más?" bir selamlaşmadır ve "Ne var ne yok?" anlamına gelir. Bir dükkânda "¿Me regala un tinto?" demek "Bana bir sade kahve verir misiniz?" anlamındadır; burada "regalar" hediye etmek değil, istemenin kibar bir yoludur ve "tinto" da siyah kahvedir. Kolombiya'nın Karayip kıyısında ise söyleyiş Bogotá'dan belirgin biçimde ayrılır; bir ülkenin içinde de birden çok aksan vardır.

Dinleme stratejisi

Tanımadığın bir aksanla karşılaştığında önce paniğe kapılmamak gerekir: ilk yarım dakika zor geçer, sonra kulak alışır. Her kelimeyi yakalamaya çalışmak yerine bağlama ve anahtar kelimelere odaklan. Tekrar eden bir özelliği fark ettiğinde (örneğin "sh" sesi ya da "vos") onu zihninde not et; birkaç cümle sonra otomatik olarak çevirmeye başlarsın. En etkili yöntem ise düzenli maruz kalmaktır: farklı ülkelerden radyo, podcast ve haber dinlemek kulağını geniş bir yelpazeye alıştırır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe konuşan için bu durum aslında tanıdıktır. Türkiye'de de Karadeniz, Ege, İç Anadolu ve Doğu Anadolu'nun ağızları söyleyiş, ezgi ve kelime bakımından ayrılır; yine de herkes birbirini anlar ve ortak bir yazı dili vardır. İspanyolca çeşitleri arasındaki ilişki de buna benzer, ama farklı ülkelerde ve farklı standartlarla yaşar.

Türkçenin ses dağarcığı, bu aksanları duymakta Türkçe konuşana bazı avantajlar sağlar. Arjantin'deki "sh" sesi Türkçedeki "ş" sesine çok yakındır; bu sesin tınlayan biçimi de Türkçedeki "jandarma" kelimesinin "j"sine benzer. İspanyolcanın beş net ünlüsü Türkçenin ünlü sistemine uyduğu için vurgusuz ünlüler zayıflasa bile kelimeyi tanımak zor değildir.

Buna karşılık bazı sesler yabancıdır. İspanya'daki dişler arası [th] sesi Türkçede yoktur ve ilk duyuşta "s" ile "f" arasında bir ses gibi gelebilir. İspanya'nın güçlü "j" sesi de Türkçedeki "h"den daha gırtlaksıdır. Bu sesleri kendin kullanmak zorunda değilsin; önemli olan onları duyduğunda tanıyabilmektir.

Örnekler

Örnekler radyoya bağlanan dinleyicilerin cümlelerinden geliyor: önce İspanya, sonra Meksika, Arjantin ve Kolombiya. Okunuşlar her konuşmacının kendi söyleyişini gösteriyor.

İkinci örnekteki "agotado" kelimesini gündelik konuşmada bir İspanyol "agotao" diye söyleyebilir; okunuşta standart biçimi verdik ama bu kaymayı duymaya hazırlıklı ol.

Örnek diyalog

Program bitti. Andrés ile Seda stüdyoda dinleyici çağrılarını konuşuyor.

Seda'nın iki gözlemi bu dersin iki önemli dinleme becerisini gösteriyor: tekrar eden bir sesi fark edip çözmek ("sho" = "yo") ve anlamı belirsiz bir kelimede bağlama bakmak ("ahorita").

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Os espero en la plaza": İspanya ("os", vosotros). "Vení, mirá esto": Arjantin (voseo emri). "¿Mande?": Meksika. "¿Me regala un tinto?": Kolombiya.
2. "¿Vos querés venir?" "Vos sos muy simpático." "Vení acá." Arjantin'de "aquí" yerine çoğu zaman "acá" duyulur.
3. İlkinde "şu an" anlamında: şu anda meşgul, sonra arayacak. İkincisinde "hemen şimdi": "ahorita mismo" aciliyeti güçlendirir.
4. Örnek cevap: "Voy a escuchar un pódcast argentino dos veces por semana y las noticias de una radio mexicana cada mañana."

Özet kartı

1. İspanya: ayrım (gracias [GRA-thyas]), güçlü "j", "vosotros"; gündelik konuşmada "-ado" → "-ao"; güneyde farklı özellikler.
2. Meksika: seseo, genellikle net "s"; ¿mande?, ahorita (şimdi ya da birazdan), ¡qué padre!
3. Arjantin: voseo (vos tenés, sos, querés; vení, mirá), "ll/y" → "sh" ([SHO], [KA-she]), "che"; ezgisi İtalyancaya benzetilir.
4. Kolombiya (Bogotá): açık söyleyiş, geniş "usted" kullanımı, "sumercé", ¿qué más?, ¿me regala…?, tinto = sade kahve.
5. Hiçbir çeşit daha doğru değildir; hepsi ortak dil bilgisinin parçasıdır.
6. Dinleme stratejisi: paniğe kapılma, bağlama odaklan, tekrar eden özelliği not et, düzenli dinle.

Sonraki derse köprü

Andrés gelecek hafta için yeni bir program planlıyor: farklı ülkelerden gençlerin katılacağı bir gençlik saati. Seda'dan konukların kullanabileceği gündelik ifadelerin bir listesini hazırlamasını istiyor, ama bir uyarı da ekliyor: bazı kelimeler bir ülkede masum, başka bir ülkede kaba sayılabilir. Seda böylece ders kitaplarında pek görmediği bir İspanyolcayla karşılaşacak. Sıradaki ders günlük konuşma dilini ve argoyu ele alıyor: gençlerin ve arkadaşların arasında sık duyulan ifadeleri, bunların ülkeden ülkeye nasıl değiştiğini ve hangi ortamda kullanılıp hangisinde kullanılmaması gerektiğini göreceksin.