Önek ve sonekler ile kelime üretmek

Kanca

Kerem, Şili'nin liman şehri Valparaíso'da küçük bir çeviri bürosunda stajyer olarak çalışıyor. Bugünkü işi, bir turizm broşürü için İspanyolca-Türkçe bir terim listesi hazırlamak. Listede bir kelimeye takılıyor: sözlükte bulamıyor, ama içinde tanıdık bir fiil seziyor. Editörü Francisca yanına gelip ona bir yöntem öğretiyor: kelimeyi parçalarına ayırmak.

Türkçe konuşan için bu yöntem aslında çok tanıdıktır, çünkü Türkçe kelimelerini eklerle kurar. Fark şudur: Türkçe ekleri hemen hemen yalnızca kelimenin sonuna koyar, İspanyolca ise hem başa hem sona ekler. Bu derste İspanyolcanın en sık kullanılan öneklerini ve soneklerini, bu eklerin kelimenin türünü ve anlamını nasıl değiştirdiğini ve sözlükte bulamadığın bir kelimenin anlamını eklerine bakarak nasıl çözebileceğini göreceksin. Düzensiz birkaç türetmeyi de ayrıca not edeceksin.

Anlatım

Önekler: anlamı değiştirir

Önek kelimenin başına gelir ve genellikle kelimenin türünü değil, anlamını değiştirir. En sık olanı olumsuzluk bildiren "in-" önekidir: "útil" → "inútil" (işe yaramaz), "olvidable" → "inolvidable" (unutulmaz). Bu önek komşu sese uyum sağlar: "p" ve "b" önünde "im-" olur ("imposible"), "l" önünde "i-" ("ilegal"), "r" önünde "ir-" ("irregular").

"Des-" bir eylemi ya da niteliği tersine çevirir: "hacer" → "deshacer" (bozmak), "conectar" → "desconectar" (bağlantıyı kesmek), "agradable" → "desagradable". "Re-" tekrar anlamı taşır: "leer" → "releer", "escribir" → "reescribir". Bunların yanında "pre-" (önce: "prever"), "sub-" (alt: "subrayar", altını çizmek), "sobre-" (üst, fazla: "sobrecargar"), "anti-" (karşı: "antivirus") ve "co-" (birlikte: "coautor") da sık kullanılır.

Sonekler: çoğu zaman türü değiştirir

Sonek kelimenin sonuna gelir ve çoğu zaman bir fiilden isim, bir isimden sıfat ya da bir sıfattan zarf üretir. Fiilden eylem ismi yapmak için "-ción" ve "-sión" kullanılır: "traducir" → "traducción", "decidir" → "decisión". "-miento" de aynı işi görür: "conocer" → "conocimiento". Sıfattan soyut isim üretmek için "-dad" ya da "-idad" ("feliz" → "felicidad", "posible" → "posibilidad") ve "-eza" ("triste" → "tristeza", "bello" → "belleza") kullanılır.

Bir işi yapan kişiyi ya da bir aleti anlatmak için "-dor" ve "-dora" eklenir: "trabajar" → "trabajador", "secar" → "secadora" (kurutma makinesi). Meslekler için "-ero" ("zapato" → "zapatero") ve "-ista" ("periódico" → "periodista") da yaygındır. Dükkân ya da iş yeri için "-ería" gelir: "libro" → "librería", "zapato" → "zapatería".

Sıfat yapan sonekler arasında "-oso" ("peligro" → "peligroso"), "-ble" ("aceptar" → "aceptable", "lavar" → "lavable") ve "-ante/-ente" ("interesar" → "interesante") öne çıkar. Zarf üretmek için sıfatın dişil biçimine "-mente" eklenir: "rápida" → "rápidamente", "fácil" → "fácilmente". İki zarf arka arkaya gelirse yalnızca sonuncusu "-mente" alır: "Habla lenta y claramente".

Küçültme ve sevgi

"-ito" ve "-ita" küçültme ekleridir, ama çoğu zaman bir boyuttan çok bir duygu taşırlar: "casa" → "casita" (şirin bir ev), "rápido" → "rapidito" (hemen, çabucak). Bu eklerin kullanım sıklığı ülkeden ülkeye değişir; Latin Amerika'nın birçok yerinde gündelik konuşmada çok sık duyulur. "-ísimo" ise üstünlük bildirir: "caro" → "carísimo".

Düzensiz türetmeler

Bazı türetmeler kuralı izlemez ve ayrıca öğrenilmelidir. "Traducir" fiilinden "traducidor" değil "traductor" türer. "Pan" kelimesinden "panería" değil "panadería" olur. "Leer" fiilinden "-ble" ile "legible" gelir. Bu kelimeler sıkça kullanıldığı için ilk karşılaştığında bir not almak yeterlidir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe bir sondan eklemeli dildir ve kelime üretmenin neredeyse bütün yükünü sonekler taşır. Birkaç alıntı kalıp dışında Türkçede önek yoktur; bu yüzden İspanyolcadaki "in-", "des-" ya da "re-" gibi önekler Türkçe konuşana ilk başta yabancı gelebilir. Olumsuzluğu Türkçe sona ekler ("-sız": "faydasız"), İspanyolca başa ("in-": "inútil").

Buna karşılık İspanyolcanın sonekleri Türkçedeki eklerle güzel eşleşir. "-ero" ve "-dor" Türkçedeki "-cı"ya ("ayakkabıcı" = "zapatero"), "-dad" ve "-eza" Türkçedeki "-lık"a ("mutluluk" = "felicidad", "üzüntü" = "tristeza"), "-mente" Türkçedeki "-ca"ya ("yavaşça" = "lentamente") yakındır. Küçültme eki "-ito" da Türkçedeki "-cık" ile benzer bir sevgi taşır: "evcik" ile "casita" aynı sıcaklıktadır.

İki dil bir noktada da ayrılır: Türkçede "ayakkabıcı" hem kişiyi hem dükkânı anlatabilir. İspanyolca bu ikisini farklı soneklerle ayırır: kişi "zapatero", dükkân "zapatería". Aynı ayrım "panadero" ile "panadería", "librero" ile "librería" arasında da vardır.

Örnekler

Örnekler önce önekleri, sonra isim, kişi, dükkân, sıfat ve zarf yapan sonekleri gösteriyor. Okunuşlar Şili söyleyişine uygun olarak "s" sesiyle verildi.

Örnek diyalog

Valparaíso'da bir çeviri bürosu. Kerem masasında terim listesiyle uğraşıyor, Francisca yanına geliyor.

Diyaloğun sonunda iki ayrı durum yan yana duruyor. "Inolvidable" ve "desordenado" parçalarına ayrılarak çözülebilen türetilmiş kelimelerdir. "Al tiro" ise Şili'de sık duyulan kalıp bir ifadedir ve parçalarından anlamı çıkmaz; Francisca'nın "rapidito" demesi de küçültme ekinin bir sevgi ve acele tonu taşıdığını gösteriyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Imposible", "ilegal", "deshacer", "desagradable", "irresponsable".
2. "Decisión", "conocimiento", "organización"; "felicidad", "tristeza".
3. "Zapatero / zapatería", "librero / librería", "panadero / panadería".
4. "Ir-" + "romp(er)" + "-ible" = kırılmaz; "re-" + "utilizar" = yeniden kullanmak; "sub-" + "desarrollado" = az gelişmiş.

Özet kartı

1. Önek anlamı, sonek çoğu zaman türü değiştirir (derivación: prefijo, sufijo).
2. Olumsuzluk: in- (inútil), im- (p/b önünde), i- (l önünde), ir- (r önünde); tersine: des-; tekrar: re-.
3. Diğer önekler: pre- (önce), sub- (alt), sobre- (üst, fazla), anti- (karşı), co- (birlikte).
4. İsim: -ción/-sión, -miento (eylem); -dad/-idad, -eza (soyut nitelik).
5. Kişi ve alet: -dor/-dora, -ero, -ista; dükkân: -ería.
6. Sıfat: -oso, -ble, -ante/-ente; zarf: dişil sıfat + -mente.
7. Küçültme: -ito/-ita (çoğu zaman sevgi); üstünlük: -ísimo.
8. Düzensizler: traductor, panadería, legible.

Sonraki derse köprü

Broşürün çevirisi bittiğinde Francisca, Kerem'den müşteriye bir e-posta yazmasını istiyor: işin teslim edildiğini bildirecek, bir terim için onay isteyecek ve faturayı ekleyecek. Kerem arkadaşlarına yazdığı mesajlardaki gibi yazmaya başlıyor, ama Francisca hemen durduruyor: müşteriye yazılan bir e-postanın kendine ait bir düzeni ve kalıpları var. Sıradaki ders resmî mektup ve e-posta yazmayı ele alıyor: hitap ve kapanış kalıplarını, "usted" ile kurulan kibar cümleleri, bir isteği ya da şikâyeti düzgün bir sırayla anlatmayı göreceksin.