Eş ve zıt anlamlılar

Kanca

Ece dil kursundaki kompozisyon ödevini bitirdi: konusu Salamanca. Lucía kanepede defteri eline alıyor, okumaya başlıyor ve birkaç satır sonra gülümsüyor. Metinde hiçbir dil bilgisi hatası yok, ama bir sayfada aynı sıfat beş kez geçiyor: şehir o sıfatla, meydan o sıfatla, nehir kenarındaki manzara da o sıfatla anlatılmış. Eski katedral için de "çok eski" yazılmış.

Lucía'nın önerisi basit: tekrar eden sıfatın yerine her geçişte farklı bir sözcük koymak ve yeri gelince bir karşıtlık kurmak. Ama bunu yapmak göründüğü kadar kolay değil, çünkü eş anlamlı kelimeler nadiren birbirinin tam yerini tutar; biri daha güçlü, biri daha resmî, biri başka bir ülkede daha yaygındır. Bu derste eş anlamlılar arasındaki bu ince farkları, zıt anlamlıların türlerini ve bir kelimenin zıttının bağlama göre nasıl değiştiğini göreceksin.

Anlatım

Tam eş anlamlı neredeyse yoktur

İki kelimenin her bağlamda birbirinin yerine geçebildiği durum çok azdır. Eş anlamlılar genellikle üç noktada ayrılır: anlamın gücünde, kayıtta (resmî ya da gündelik) ve bölgede. "Güzel" anlamındaki kelimeler buna iyi bir örnektir. "Bonito" en gündelik olanıdır ve eşyalar, yerler, günler için kullanılır. "Precioso" daha güçlüdür, "çok güzel" ya da "şirin" demektir. "Hermoso" daha etkileyici bir güzelliği anlatır ve biraz daha özenli bir dile aittir. "Bello" ise çoğunlukla yazıda ve şiirde görülür. "Lindo" Latin Amerika'nın birçok ülkesinde çok yaygındır; İspanya'da da anlaşılır ama daha az duyulur.

Aynı katmanlar başka kelimelerde de vardır. "Empezar" gündelik, "comenzar" biraz daha özenli, "iniciar" ise resmî ve teknik bir başlamadır. "Casa" ev, "hogar" yuva ve sıcaklık, "vivienda" ise resmî ve idari dilde konut demektir. Daire için İspanya'da "piso", Latin Amerika'da çoğu zaman "departamento" ya da "apartamento" denir.

Büyüklük ve yoğunluk

Bazı eş anlamlılar aynı özelliğin farklı derecelerini gösterir. "Grande" büyük, "enorme" kocaman, "inmenso" uçsuz bucaksız demektir. Bir mekânın genişliği söz konusu olduğunda ise "amplio" daha doğal duyulur: "La cocina es amplia" (Mutfak geniş). Kompozisyonda derecelendirilmiş kelimeleri seçmek, metne hem çeşitlilik hem de kesinlik katar.

Zıt anlamlıların türleri

Zıt anlamlılar da tek tip değildir. Bazıları arasında bir ara durum yoktur: "vivo" ve "muerto", "encendido" ve "apagado". Bazıları ise bir ölçeğin iki ucudur ve aralarında ara kelimeler bulunur: "caliente", "templado", "frío". Bir üçüncü grup da aynı olayı iki taraftan anlatır: "comprar" ve "vender", "preguntar" ve "responder", "dar" ve "recibir".

Bazı zıt anlamlılar önekle kurulur: "útil" ve "inútil", "posible" ve "imposible", "agradable" ve "desagradable". Bu önekleri ve kelime üretmenin başka yollarını bir sonraki derste ayrıntısıyla göreceksin.

Zıt anlam bağlama göre değişir

Bir kelimenin tek bir zıttı olmayabilir. "Viejo" bir insan için kullanıldığında zıttı "joven"dir, bir eşya için kullanıldığında "nuevo". "Fuerte" bir kişinin gücünü anlatırken zıttı "débil"dir, bir kahvenin ya da bir sesin yoğunluğunu anlatırken "suave". "Claro" bir renk için "oscuro"nun, bir açıklama için "confuso"nun karşıtıdır. Bu yüzden bir zıt anlamlıyı öğrenirken onu bir örnek bağlamla birlikte öğrenmek gerekir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede de eş anlamlılar çoğu zaman kayıt ve köken bakımından ayrılır. "Ev", "yuva" ve "konut" üçlüsü İspanyolcadaki "casa", "hogar" ve "vivienda" ile neredeyse birebir örtüşür: biri gündelik, biri duygusal, biri resmî. "Güzel", "hoş" ve "şirin" arasındaki farklar da "bonito", "hermoso" ve "precioso" arasındaki farklara benzer biçimde sezilir; tam karşılıklar olmasa da her iki dilde güç ve kayıt ayrımı iş başındadır.

İki dil zıt anlamlılarda ise ilginç bir noktada ayrılır. Türkçe insanlar için "yaşlı", eşyalar için "eski" kelimesini kullanır; İspanyolca ise ikisini de "viejo" ile anlatır. Buna karşılık zıtlar ayrılır: Türkçede "genç" ve "yeni", İspanyolcada "joven" ve "nuevo". Bu yüzden Türkçe konuşan, zıt anlamlıyı seçerken İspanyolcadaki kelimeye değil, onun kimi ya da neyi anlattığına bakmalıdır.

Nezaket konusunda da iki dil benzer bir hassasiyet taşır. Türkçede birine "ihtiyar" demek yerine "yaşlı" ya da "yaşça büyük" demek daha naziktir. İspanyolcada da insanlar için "viejo" yerine "mayor" ya da "de edad avanzada" kullanmak daha saygılı duyulur.

Örnekler

İlk dört örnek eş anlamlılar arasındaki farkları, son dört örnek bağlama göre değişen zıt anlamlıları gösteriyor. Okunuşlar İspanya söyleyişiyle verildi.

Örnek diyalog

Akşam, Salamanca'daki dairenin oturma odası. Lucía, Ece'nin kompozisyonunu okuyor.

Salamanca'da gerçekten yan yana duran iki katedral vardır ve adları "Catedral Vieja" ile "Catedral Nueva"dır. Lucía'nın önerisi, "vieja" kelimesini adın içinde bırakıp betimlemede "antigua" kullanmak ve zıt anlamlıyla bir karşıtlık kurmaktır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Örnek cevap: "El hotel es precioso. La habitación es amplia. La vista es impresionante."
2. "Un hombre joven", "un móvil nuevo", "una luz suave" (ya da "débil"), "un color oscuro".
3. Resmî bir tören için "se inicia" uygundur ("empieza" de doğrudur). Arkadaşlar arasında bir kart oyunu için "¿Empezamos la partida?" doğal duyulur.
4. "Ese señor es muy mayor." ya da "Ese señor tiene muchos años."

Özet kartı

1. Eş anlamlılar güç, kayıt ve bölge bakımından ayrılır.
2. Güzel: bonito (gündelik), precioso (çok güzel, şirin), hermoso (etkileyici), bello (yazı dili), lindo (Latin Amerika'da yaygın).
3. Başlamak: empezar (gündelik), comenzar (özenli), iniciar (resmî). Ev: casa, hogar (yuva), vivienda (resmî); daire: piso (İspanya), departamento / apartamento (Latin Amerika).
4. Derece: grande, enorme, inmenso; mekân için amplio.
5. Zıtlık türleri: arası olmayan (vivo/muerto), derecelenen (caliente/templado/frío), karşılıklı (comprar/vender).
6. Zıt anlam bağlama göre değişir: viejo → joven (kişi) / nuevo (eşya); fuerte → débil / suave; claro → oscuro / confuso.
7. İnsanlar için "viejo" yerine "mayor" daha saygılıdır.

Sonraki derse köprü

Ece kompozisyonunu düzeltirken Lucía'nın önerdiği kelimeleri bir listeye yazıyor ve bir şey fark ediyor: "inútil" kelimesinin içinde "útil", "desagradable" kelimesinin içinde "agradable", "impresionante" kelimesinin içinde de "impresionar" saklı. Kelimelerin başına ve sonuna eklenen küçük parçalar yeni kelimeler üretiyor. Sıradaki ders önek ve soneklerle kelime üretmeyi ele alıyor: "in-", "des-", "re-" gibi öneklerin ve "-ción", "-dor", "-mente", "-ble" gibi soneklerin anlamını ve bilinmeyen bir kelimeyi parçalarından tahmin etmenin yollarını göreceksin.