İstek ve dilek: quiero que…, ojalá

Kanca

Doğum günü partisi San Juan'daki bir teyze evinin avlusunda. Büyükanne Doña Mercedes masanın başında oturuyor, torunları arasında dolaşan Nil'i yanına çağırıyor: "Ven, mi niña, siéntate. Quiero que me cuentes de Turquía." Yarım saat içinde Nil'e yöneltilen isteklerin sayısı artıyor: biraz daha yemesi, Noel'de yine gelmesi, ailesini de getirmesi. Parti bitip Nil kapıdan çıkarken de bir dizi dilek duyuyor: "Que te vaya bien", "Que llegues bien", "Que descanses".

Dilek kipinin biçimlerini artık biliyorsun. Bu ders onları en sık kullanıldıkları yere taşıyor: birinden bir şey istemeye ve bir şeyin olmasını dilemeye. Önce başkasının davranışına yön veren fiillere, sonra aynı kelimeyle hem haber hem istek taşıyan "decir"e bakacağız; "ojalá"nın gündelik kullanımıyla ve kapıda, telefonda, yatmadan önce duyulan kısa "que" kalıplarıyla bitireceğiz.

Anlatım

Birinden bir şey istemek

Bir başkasının davranışını etkilemeye çalışan fiiller, "que" ile bağlanan cümlede dilek kipini ister. En sık kullanılanlar şunlardır: "querer que" (…mesini istemek), "preferir que" (…mesini tercih etmek), "necesitar que" (…mesine ihtiyaç duymak), "esperar que" (…mesini ummak) ve "pedir que" (…mesini rica etmek). "Prefiero que vengas el sábado" (Cumartesi gelmeni tercih ederim), "Necesito que me ayudes" (Bana yardım etmene ihtiyacım var).

"Pedir" fiili çoğunlukla dolaylı nesne zamiri alır: "Te pido que comas un poco más" (Biraz daha yemeni rica ediyorum). İzin ve yasak bildiren fiiller de aynı gruptadır: "Mis padres no dejan que salga solo" (Annemle babam yalnız çıkmama izin vermiyor), "Prohíben que se fume aquí" (Burada sigara içilmesini yasaklıyorlar).

"Decir" fiilinin iki işi

"Decir" fiili hem bir bilgiyi hem bir isteği aktarabilir ve hangisini yaptığını kip gösterir. Bilgi aktarırken bildirme kipi gelir: "Marta dice que viene" (Marta geleceğini söylüyor). İstek aktarırken dilek kipi gelir: "Marta dice que vengas" (Marta gelmeni söylüyor, yani gelmeni istiyor). Aynı ayrım "escribir" ve "avisar" gibi fiillerde de görülür.

Bu yapının en sık kullanıldığı yer bir mesajı üçüncü kişiye iletmektir: "Dile a Glorimar que me llame" (Glorimar'a beni aramasını söyle). Burada "dile" emir, "que me llame" aktarılan istektir.

"Ojalá" ile dilek

"Ojalá" bir fiil ya da özne istemez; dileği taşıyan fiil onun hemen ardından gelir. Latin Amerika'da çoğu zaman "que" de eklenir: "Ojalá (que) haga sol mañana" (Umarım yarın güneşli olur). Şimdiki zaman biçimiyle kurulan bir "ojalá" cümlesi gerçekleşmesi mümkün bir dileği anlatır. Olması pek beklenmeyen ya da artık imkânsız dilekler için başka bir biçim kullanılır; o biçimi ileride göreceksin.

"Ojalá" bir soruya kısa cevap da olabilir: "¿Vas a aprobar el examen? — ¡Ojalá!" (Sınavı geçecek misin? — İnşallah!). Buradaki anlam "umarım öyle olur"dur.

Kısa "que" dilekleri

Gündelik konuşmada çok sayıda dilek, başında bir fiil olmadan yalnız "que" ile kurulur. Aslında "Espero que…" cümlesinin kısaltılmış hâlidir: "Que te vaya bien" (Yolun açık olsun, iyi şanslar), "Que descanses" (İyi dinlenmeler), "Que duermas bien" (İyi uykular), "Que lo pases bien" (İyi eğlenceler), "Que tengas buen viaje" (İyi yolculuklar), "Que te mejores" (Geçmiş olsun). Hitap "usted" olunca fiil de değişir: "Que le vaya bien", "Que descanse", "Que tenga buen viaje".

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede de "ki" ile kurulan bir istek yapısı vardır ve İspanyolcaya şaşırtıcı derecede benzer: "İstiyorum ki erken gelesin". Bu cümlede "ki" İspanyolcadaki "que"nun, "gelesin" ise dilek kipinin işini görür: "Quiero que vengas temprano". Günlük Türkçede daha sık "Erken gelmeni istiyorum" denir, ama "ki" yapısı Türkçe konuşana İspanyolcanın sırasını hazır olarak verir.

Bir mesaj iletirken de iki dil aynı yolu izler. Türkçe "Söyle, beni arasın" der; İspanyolca "Dile que me llame". İki dilde de istek, bir istek kipi biçimiyle aktarılır: "arasın" ve "llame". Türkçedeki "Ali geliyor diyor" ile "Ali gelsin diyor" arasındaki fark, İspanyolcadaki "dice que viene" ile "dice que venga" farkının ta kendisidir.

Kısa dileklerde ise Türkçe çoğunlukla kalıplaşmış isim öbekleri kullanır: "İyi uykular", "İyi yolculuklar", "Geçmiş olsun", "Yolun açık olsun". İspanyolca bu dileklerin çoğunu fiille ve kişiye göre kurar: "Que duermas bien", "Que tengas buen viaje", "Que te mejores". Türkçedeki "Güle güle kullan" gibi bazı kalıpların birebir karşılığı yoktur; yerine "¡Que lo disfrutes!" (Keyfini çıkar!) denir.

Örnekler

Her örnekte isteyen kişi ile istenen eylemi yapacak kişiyi bul.

İlk üç örnekte birer etki fiili var: birincide isteyen patron, ikinci ve üçüncüde konuşanın kendisi; eylemi yapacak olan ise her seferinde başka biri. Dördüncü ve beşinci örnekler "decir" fiilinin iki işini yan yana koyuyor: istek ("descanse") ve bilgi ("está"). Altıncı örnek bir isteği üçüncü kişiye iletiyor. Yedinci örnek "ojalá que" ile bir dilek, sekizinci örnek kısa bir "que" dileği.

Örnek diyalog

San Juan'da, doğum günü partisinin sonlarına doğru. Doña Mercedes Nil'e "tú" diyor; Nil ise büyükanneye saygıyla "usted" ile hitap ediyor.

Konuşmada etki fiilleri ("quiero que me cuentes", "quiero que vuelvas", "te pido que traigas") var. "Dile a Glorimar que te sirva" bir isteği üçüncü kişiye iletiyor; "Glorimar dice que aquí las fiestas duran mucho" ise aynı fiille bir bilgi aktarıyor, bu yüzden "duran" bildirme kipinde. Vedalaşmada kısa "que" dilekleri iki hitapla duyuluyor: Nil'in "que descanse" dileği "usted" biçiminde, büyükannenin "que te vaya bien" ve "que llegues" dilekleri "tú" biçiminde. "Arroz con gandules", Porto Riko mutfağının güvercin bezelyesiyle pişen pilavıdır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Mis padres quieren que yo estudie medicina." "Necesito que tú me llames esta tarde." "Te pido que vengas puntual."
2. "El profesor dice que el examen es fácil." (bilgi) "El profesor dice que estudiemos el capítulo cinco." (istek)
3. "Dile a Ana que me llame." "Dile a Luis que compre pan."
4. "¡Que duermas bien!" "¡Que te mejores!" "¡Que lo pases bien!" ya da "¡Que tengas buen viaje!" "¡Que le vaya bien!" ya da "¡Que descanse!"

Özet kartı

1. Etki fiilleri (querer, preferir, necesitar, esperar, pedir) + que + dilek kipi: Te pido que vengas.
2. İzin ve yasak: dejar que, prohibir que.
3. Decir que + bildirme kipi = bilgi (dice que viene); + dilek kipi = istek (dice que vengas).
4. Mesaj iletme: Dile que me llame.
5. Ojalá (que) + şimdiki zaman: mümkün dilek. Kısa cevap: ¡Ojalá!
6. Kısa dilekler: Que te vaya bien, Que descanses, Que duermas bien, Que lo pases bien, Que tengas buen viaje, Que te mejores.
7. "Usted" ile: Que le vaya bien, Que descanse, Que tenga buen viaje.
8. "Pedir" bir şey istemek, "preguntar" bir soru sormak.

Sonraki derse köprü

Nil eve dönerken Glorimar'a bir mesaj atıyor: büyükannesiyle tanıştığına çok sevindiğini, ama bu kadar erken ayrılmak zorunda kaldığı için üzüldüğünü yazmak istiyor. Bu kez bir istek değil, bir duygu dile getirecek. Sıradaki ders duyguları ele alıyor: "me alegra que", "me molesta que", "siento que" gibi kalıplarla bir olaya verilen tepkiyi anlatmayı ve duyguyu hisseden kişi ile olayı yapan kişi aynı olduğunda yapının nasıl değiştiğini göreceksin.