Subjuntivo nedir? Türkçe konuşanlar için basit bir anlatım

Kanca

Ertesi gün Berkay, Catalina'yı kampüsün kütüphanesinde buluyor ve dünden beri aklını kurcalayan soruyu soruyor. Catalina ona "Ojalá no te vuelva a pasar" demişti: "Umarım bir daha başına gelmez." Berkay "vuelve" biçimini biliyor; "vuelva"yı da "usted" emirlerinden tanıyor: "Vuelva mañana." Ama Catalina ona emir vermiyordu. Aynı kelime burada başka bir iş görüyordu: gerçek bir olayı değil, bir dileği taşıyordu.

İspanyolcayı öğrenen herkesin bir gün karşılaştığı kelime budur: subjuntivo. Adı ürkütücü gelir, ama arkasındaki fikir basittir ve Türkçe konuşan için tahmin edilenden çok daha tanıdıktır. Bu ders çekim tablosu vermiyor; o bir sonraki dersin işi. Burada subjuntivo'nun ne işe yaradığını, cümlenin neresinde ortaya çıktığını, onu çağıran kelime gruplarını ve Türkçenin bu ayrımı hangi eklerle zaten yaptığını göreceksin.

Anlatım

İki bakış açısı

İspanyolca bir fiili iki farklı bakışla sunabilir. Birincisi bildirme kipidir (indicativo): konuşan bir şeyi gerçek, bilinen ya da iddia edilen bir bilgi olarak aktarır. Şimdiye kadar öğrendiğin bütün zamanlar bu kipe aittir: "viene", "vino", "venía", "vendrá". İkincisi dilek kipidir (subjuntivo): konuşan eylemi bir bilgi olarak değil; istenen, umulan, şüphe duyulan ya da bir duyguyla karşılanan bir şey olarak sunar.

Farkı en iyi çiftler gösterir. "Sé que Marcos viene" (Marcos'un geldiğini biliyorum) bir bilgidir; "Quiero que Marcos venga" (Marcos'un gelmesini istiyorum) bir istektir. "Creo que llueve" (Bence yağmur yağıyor) konuşanın kabul ettiği bir durumdur; "No creo que llueva" (Yağacağını sanmıyorum) bir şüphedir. İki çiftte de ikinci cümledeki fiil gerçeklik iddiası taşımaz.

Cümlenin neresinde?

Subjuntivo çoğunlukla tek başına durmaz. Tipik yeri, "que" ile bağlanan ikinci bir cümlenin fiilidir. Birinci cümlede bir tetikleyici bulunur (istemek, ummak, şüphe etmek, sevinmek…), "que" köprüyü kurar, ikinci cümlenin fiili de dilek kipine geçer: "Espero que haga sol mañana" (Yarın havanın güneşli olmasını umuyorum).

Burada önemli bir koşul vardır: iki cümlenin öznesi farklı olmalıdır. İsteyen ve yapan aynı kişiyse "que" ve dilek kipi kullanılmaz, mastar yeter: "Quiero ir" (Gitmek istiyorum). Başka birinin yapmasını istiyorsan yapı değişir: "Quiero que vayas" (Gitmeni istiyorum).

Onu çağıran dört grup

Dilek kipini çağıran ifadeler birkaç büyük gruba ayrılır ve sonraki derslerde her biri ayrı ayrı işlenecek. Birincisi istek ve etkidir: "quiero que", "espero que", "te pido que". İkincisi duygudur: "me alegra que" (…mesine seviniyorum), "me molesta que" (…mesi beni rahatsız ediyor). Üçüncüsü şüphe ve olasılıktır: "no creo que", "es posible que", "dudo que". Dördüncüsü bazı bağlaçlardır: "para que" (…sin diye), "antes de que" (…meden önce).

Bu grupların ortak noktası şudur: hepsinde "que"dan sonraki eylem konuşan için bir olgu değil, bir istek, bir tepki ya da bir olasılıktır. Bir de "ojalá" vardır: tek başına bir dilek kelimesidir ve arkasından doğrudan dilek kipi gelir: "Ojalá venga" (İnşallah gelir, umarım gelir).

Biçime ilk bakış

Dilek kipinin şimdiki zaman biçimlerini aslında kısmen tanıyorsun: A2.16'da öğrendiğin "usted" emirleri bu kipten gelir. "Hable", "coma", "viva", "vaya", "venga", "tenga" hem birer emirdir hem de dilek kipinin üçüncü tekil biçimidir. Kural da aynıdır: "-ar" fiillerinde son "e"ye, "-er" ve "-ir" fiillerinde "a"ya döner. Bu yüzden "Quiero que usted hable" ile "¡Hable!" aynı fiil biçimini kullanır. Bütün kişilerin çekimi bir sonraki dersin konusu.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede "subjuntivo" adında bir kip yoktur, ama Türkçe aynı ayrımı çoğu zaman fiilden türeyen iki ayrı ekle yapar. Bilgi aktarırken "-dığı" kullanır: "Geldiğini biliyorum", "Yağmur yağdığını gördüm". İstek, gereklilik ya da olasılık anlatırken "-mesi" kullanır: "Gelmesini istiyorum", "Gelmesi mümkün". İspanyolcada birinci grup bildirme kipine, ikinci grup dilek kipine denk düşer: "Sé que viene" ve "Quiero que venga". Bu paralel her cümlede kusursuz işlemez; Türkçe "Geldiğini sanmıyorum" der, İspanyolca yine dilek kipini seçer: "No creo que venga". Ama ayrımın mantığı iki dilde de aynı yöne bakar.

Tek başına dilek bildirmede Türkçe "keşke" ve "-se" ekini ya da "inşallah" kelimesini kullanır: "Keşke gelse", "İnşallah gelir". İspanyolcadaki "ojalá" kelimesi ikisinin de işini görür, ve kökeni de tanıdıktır: kelime Endülüs Arapçasındaki "law šá lláh" (Allah dilerse) ifadesinden gelir.

Türkçenin istek eki "-e" ve üçüncü kişi emri de yakın akrabalardır: "Gideyim", "Otur da konuşalım", "Gelsin". Üçüncü kişiye dolaylı emir veren "Gelsin" cümlesi İspanyolcada tam olarak dilek kipiyle kurulur: "Que venga" (Gelsin). Türkçe konuşan, farkında olmadan her gün bu kipin işini gören cümleler kurar.

Örnekler

Her örnekte fiilin bir bilgi mi, yoksa bir istek, şüphe ya da duygu mu taşıdığını bul.

Birinci ve üçüncü örnekler bir bilgi aktarıyor ve bildirme kipinde. İkinci ve dördüncü örnekler aynı cümleleri istek ve şüpheye çeviriyor; fiiller dilek kipine geçmiş: "viva", "abra". Beşinci örnekte aynı özne mastarla, farklı özne "que" ve dilek kipiyle kurulmuş. Altıncı örnek bir duygu, yedinci örnek "ojalá" ile tek başına bir dilek. Sekizinci örnek Türkçedeki "arasın" yapısının karşılığıdır.

Örnek diyalog

Valdivia'daki üniversite kütüphanesi. Berkay, Catalina'ya dünkü cümleyi soruyor; Catalina ona "Cata" diye seslenilmesine alışkın.

Catalina'nın açıklaması dersin iki bakışını birebir gösteriyor: bilgi ("sé que… viene") ve dilek ("quiero que… venga"). Berkay "vuelva" ile "usted" emri arasındaki bağı kendisi kuruyor. "Creo que llueve" ile "No creo que llueva" çifti, aynı fiilin olumlu ve olumsuz inanç karşısında nasıl kip değiştirdiğini gösteriyor. Berkay'ın son cümlesi "ojalá" ile kurduğu ilk kendi dileği. Catalina'nın "sería" kelimesi ise B1.2'deki koşul kipidir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Sé que tu padre trabaja mucho." (bilgi) "Espero que tu padre no trabaje tanto." (umut)
2. "Quiero salir esta noche." (aynı özne) "Quiero que salgas conmigo." (farklı özne)
3. "Creo que Ana está en casa." (olumlu inanç, bildirme kipi) "No creo que Ana esté en casa." (şüphe, dilek kipi)
4. "Ojalá venga mi hermano." "Ojalá tengas suerte en el examen." ("tener" için ikinci tekil "tengas")
5. Örnek cevap: "Otobüsün geç kaldığını biliyorum." → "Sé que el autobús llega tarde." / "Otobüsün zamanında gelmesini istiyorum." → "Quiero que el autobús llegue a tiempo."

Özet kartı

1. Bildirme kipi (indicativo) bilgi ve iddia; dilek kipi (subjuntivo) istek, umut, şüphe, olasılık ve duygu.
2. Tipik yer: tetikleyici + que + dilek kipi. Quiero que vengas.
3. Özne aynıysa mastar: Quiero ir. Özne farklıysa que + dilek kipi: Quiero que vayas.
4. Dört grup: istek (quiero que), duygu (me alegra que), şüphe (no creo que), bazı bağlaçlar (para que).
5. Olumlu inanç bildirme kipiyle: Creo que viene. Olumsuz inanç dilek kipiyle: No creo que venga.
6. "Ojalá" tek başına dilek: Ojalá venga. Kökeni "Allah dilerse".
7. Biçim ipucu: "usted" emirleri dilek kipinden gelir (hable, coma, venga).
8. Türkçe paralel: "-dığı" bilgi (geldiğini biliyorum), "-mesi" istek (gelmesini istiyorum); "Gelsin" = "Que venga".

Sonraki derse köprü

Berkay artık dilek kipinin ne zaman geldiğini seziyor, ama elinde yalnız "usted" emirlerinden hatırladığı birkaç biçim var. "Tengas", "vayamos", "sepan" gibi biçimleri kendisi kuramıyor. Sıradaki ders dilek kipinin şimdiki zaman çekimini ele alıyor: düzenli fiillerde sesli harf takasını, "yo" biçimindeki düzensizliğin bütün kişilere nasıl taşındığını, kök değiştiren fiilleri ve tamamen düzensiz altı fiili göreceksin.