Tüm geçmiş zamanları birlikte kullanmak

Kanca

Berkay, Şili'nin güneyindeki Valdivia'da üniversitede yüksek lisans yapıyor. Bir öğleden sonra kampüs kafesine sırılsıklam giriyor ve arkadaşı Catalina'nın karşısına çöküyor. Anlatacak bir hikâyesi var: sabah otobüste cüzdanını bulamamış, çalındığını sanmış, sonra kahvaltı ettiği kafede unuttuğunu hatırlamış. Hikâye kısa, ama içinde dört ayrı geçmiş katmanı var: yağmurlu sabahın havası, art arda gelen olaylar, daha önce olmuş bir şey ve bugüne kadar hiç yaşamadığı bir deneyim.

Bu katmanların her birinin İspanyolcada kendi biçimi var ve hepsini ayrı derslerde tanıdın. Şimdi iş, onları tek bir anlatının içinde doğru anda değiştirmek. Bu derste her biçimin cevap verdiği soruyu, seçimi kolaylaştıran zaman kelimelerini, bir hikâyenin tipik akışını ve İspanya ile Latin Amerika arasındaki önemli bir tercih farkını göreceksin.

Anlatım

Dört biçim, dört soru

Bir anlatıda hangi biçimi seçeceğini bulmanın en hızlı yolu, cümlenin hangi soruya cevap verdiğini sormaktır.

İndefinido hikâyeyi ileri iter: her yeni olay bir öncekinin arkasından gelir. İmperfecto hikâyeyi durdurur ve etrafa bakar: hava, kalabalık, duygular. Pluscuamperfecto geriye döner ve anlatılan andan önce olmuş bir şeyi getirir. Perfecto ise anlatıyı bugünle bağlar: sonuç ya da bugüne kadarki deneyim.

Zaman kelimeleri ipucu verir

Bazı zaman kelimeleri seçimi neredeyse kendiliğinden yapar. "Ayer", "el lunes", "en 2019", "de repente", "luego" ve "entonces" çoğunlukla indefinido ile gelir, çünkü bir olayı zamana çiviler. "Siempre", "cada día", "de niño", "normalmente" ve "mientras" imperfecto'yu çağırır, çünkü tekrarı ya da süreyi anlatır.

"Ya", "todavía no", "antes de eso" ve "nunca antes", geçmişte bir noktaya göre kullanıldığında pluscuamperfecto'yu işaret eder. "Hoy", "esta mañana", "este año", "alguna vez" ve bir hayat boyunca anlamındaki "nunca" ise perfecto ile sık kullanılır. Bu ipuçları kesin kural değildir; ama bir cümlede takıldığında ilk bakacağın yer onlardır.

Bir anlatının akışı

Gündelik bir hikâye çoğunlukla aynı sırayı izler. Önce sahne kurulur (imperfecto): "Eran las ocho y llovía". Sonra olaylar sıralanır (indefinido): "Subí al autobús y busqué la cartera". Bir noktada geriye dönülür (pluscuamperfecto): "La había olvidado en el café". Sonunda hikâye bugüne bağlanır (perfecto ya da şimdiki zaman): "Desde entonces siempre reviso los bolsillos", "Nunca me ha pasado nada igual".

Gayriresmî anlatımda bir biçim daha araya girer: tarihî şimdiki zaman. Konuşan, hikâyeyi canlandırmak için geçmişi şimdiki zamanla anlatabilir: "Ayer voy al banco y de repente veo a mi profesor". Bu kullanım yazıda ve resmî anlatımda daha seyrektir.

İspanya ve Latin Amerika

A2.10'da gördüğün fark, bütün geçmişlerin bir arada kullanıldığı anlatılarda belirginleşir. İspanya'nın büyük bölümünde bugüne ait olaylar perfecto ile anlatılır: "Esta mañana he perdido el autobús". Latin Amerika'nın çoğunda aynı cümle indefinido ile kurulur: "Esta mañana perdí el autobús". Bir hayat deneyimini sormak için ise perfecto her iki tarafta da yaygındır: "¿Alguna vez has estado en Chile?".

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe geçmişi anlatırken de birden fazla ek kullanır, ve bunlar İspanyolcadaki biçimlerle büyük ölçüde eşleşir: "-dı" olayı, "-yordu" sahneyi, "-mıştı" geriye dönüşü taşır. "Otobüse bindim" ile "Tomé el autobús", "Yağmur yağıyordu" ile "Llovía", "Kafede unutmuştum" ile "La había olvidado en el café" aynı işi görür. Türkçe konuşan için bu dersin sırası tanıdık gelir.

Asıl fark masal ve fıkra anlatımındadır. Türkçe bu türleri "-mış" ekiyle anlatır: "Temel bir gün pazara gitmiş". Bu ek bir duyum bildirir: anlatan olaya tanık değildir. İspanyolcada böyle bir ek yoktur; masal da fıkra da indefinido ve imperfecto ile, ya da canlı bir anlatımla şimdiki zamanla anlatılır: "Un día, un hombre fue al mercado", "Un día un hombre va al mercado". Türkçedeki "-mış" ekini "había ido" ile çevirmek anlatıyı sürekli geriye dönen tuhaf bir metne çevirir.

Tarihî şimdiki zaman ise iki dilde de vardır ve aynı etkiyi yaratır. Türkçede "Dün markete gidiyorum, bir de bakıyorum ki…" diye başlayan bir hikâye, İspanyolcada "Ayer voy al súper y de repente veo…" diye anlatılabilir. İki dilde de konuşan, dinleyeni olayın içine çekmek için şimdiki zamanı ödünç alır.

Örnekler

Her örnekte her fiilin hangi soruya cevap verdiğini bul.

Birinci örnekte üç katman bir arada: olay ("llegué"), sahne ("llovía") ve geriye dönüş ("había pasado"). İkinci örnek bir alışkanlığı tek bir istisnayla karşılaştırıyor. Üçüncü ve altıncı örneklerde pluscuamperfecto bir nedeni ve aktarılan bir olayı taşıyor. Beşinci örnek bugüne bağlanan perfecto. Yedinci örnek tarihî şimdiki zaman. Sekizinci örnek bir masal cümlesi: Türkçedeki "bulmuş" İspanyolcada "encontró" ile verilmiş.

Örnek diyalog

Valdivia'da, üniversite kampüsündeki bir kafe. Catalina Şilili; Berkay'la "tú" ile konuşuyor. Şili'de şehir otobüsüne sık sık "micro" denir.

Berkay'ın hikâyesi dersin akışını izliyor: sahne ("llovía", "iba llena", "no tenía"), olaylar ("quise pagar", "vi", "bajé", "corrí") ve iki geri dönüş ("la había olvidado", "había desayunado"). Catalina'nın "nunca me ha pasado" cümlesi bugüne kadarki bir deneyimi perfecto ile anlatıyor; Berkay aynı deneyimi "nunca me había pasado" diyerek sabahki âna göre söylüyor. Catalina'nın son cümlesindeki "has recuperado" sonucu bugüne bağlıyor; Şili'de aynı cümle çoğu zaman "recuperaste" diye de kurulur.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Cuando salí de casa, hacía sol, pero cuando llegué a la oficina, ya había empezado a llover."
2. "Nunca había visto un pingüino antes de ese viaje." "Este mes he trabajado muchísimo." (Latin Amerika'da "trabajé" de doğal.) "De pequeño vivía en un pueblo."
3. "Un día un hombre fue al médico. El médico le preguntó qué le pasaba."
4. Örnek cevap: "Era sábado y hacía mucho calor. Fui al mercado con mi hermana. Allí vi a una vecina que no había visto en años. Hablamos durante una hora. Desde entonces nos hemos visto casi cada semana."

Özet kartı

1. İndefinido: sonra ne oldu? Olayları ileri iter.
2. İmperfecto: nasıldı? Sahneyi, alışkanlığı ve süreyi anlatır.
3. Pluscuamperfecto: ondan önce ne olmuştu? Anlatılan andan geriye döner.
4. Perfecto: bugüne nasıl bağlanıyor? Sonucu ve deneyimi anlatır.
5. İpuçları: ayer, de repente → olay; siempre, mientras → sahne; ya, nunca antes → geri dönüş; hoy, alguna vez → bugün.
6. Akış: sahne → olaylar → geri dönüş → bugün.
7. Tarihî şimdiki zaman canlı, gayriresmî anlatımda: Ayer voy por la calle y veo…
8. Türkçedeki masal "-mış"ı İspanyolcada indefinido ve imperfecto ile anlatılır.

Sonraki derse köprü

Berkay hikâyesini bitirince Catalina ona bir dilek söylüyor: "Ojalá no te vuelva a pasar". "Vuelva" biçimini Berkay "usted" emirlerinden tanıyor, ama Catalina ona emir vermiyor; bir şeyin olmamasını diliyor. Sıradaki ders İspanyolcanın en ünlü konularından birine giriş yapıyor: subjuntivo'nun ne olduğunu, gerçeği değil dileği, şüpheyi ya da duyguyu nasıl işaretlediğini ve Türkçedeki istek ve dilek ekleriyle nerede kesiştiğini basit bir dille göreceksin.