c ve z: İspanya ve Latin Amerika'daki farklı okunuşlar

Kanca

Bir kırtasiyede kalem istiyorsun. Tek kalem "un lápiz"dir. İki kalem istediğinde ise kelime "lápizes" olmaz, "lápices" olur: "z" harfi kaybolur, yerine "c" gelir. Oysa kelimenin sesi hiç değişmemiştir; Latin Amerika'da [LA-pis] ve [LA-pi-ses], İspanya'da ise aynı hecelerde dişler arası sesle söylenir.

Bu küçük dönüşüm, "c" ve "z" harflerinin gizli düzenini gösteriyor. İki harf, İspanyolcanın bölgeden bölgeye en çok değişen sesini paylaşır ve yazıda birbirinin yerine geçer. Bu derste "c"nin ne zaman "k", ne zaman "s" okunduğunu, "z"nin neden "e" ve "i" önünde neredeyse hiç yazılmadığını, çift "c"nin nasıl söylendiğini ve Türkçe konuşanın bu harflerde düştüğü iki büyük tuzağı göreceksin.

Anlatım

"C" harfinin iki yüzü

"C" harfini okurken hep bir sonraki harfe bak. Arkasından "a", "o", "u" ya da bir sessiz geliyorsa sert bir "k" söylersin: "casa" [KA-sa], "cosa" (şey) [KO-sa], "cuna" (beşik) [KU-na], "clase" (ders, sınıf) [KLA-se]. Arkasından "e" ya da "i" geliyorsa ses yumuşar ve bölgeye göre değişen ikinci biçimine geçer: "cielo" (gökyüzü) [SYE-lo], "cinco" (beş) [SİN-ko], "cerca" (yakın) [SER-ka].

Bu ikinci ses, H.2'de gördüğün ayrımın tam merkezindedir. Latin Amerika'nın tamamında, Kanarya Adaları'nda ve Endülüs'ün bir kısmında düz bir [s] olarak okunur. İspanya'nın büyük bölümünde ise dil ucu dişlerin arasına değer ve İngilizcedeki "think" kelimesinin başındaki ses çıkar. Okunuşlarda birincisini [s], ikincisini [th] ile gösteriyoruz.

Peki "k" sesini "e" ya da "i" ile birleştirmek gerekirse? O zaman "c" bırakılır ve "qu" yazılır; buradaki "u" sessizdir: "queso" (peynir) [KE-so], "quince" (on beş) [KİN-se]. Kısacası "k" sesi "ca, que, qui, co, cu" diye yazılır. "K" harfine ise ancak "kilo", "karate" türünden ödünç kelimelerde rastlarsın.

"Z": "e" ve "i" önünde kaçan harf

"Z" harfi her zaman "e, i" önündeki "c" ile aynı sesi verir: Latin Amerika'da [s], İspanya'nın çoğunda [th]. Birkaç örnekle dinle: "zapato" (ayakkabı) [sa-PA-to], "zorro" (tilki) [SO-rro], "azul" (mavi) [a-SUL], "feliz" (mutlu) [fe-LİS].

Bu harfin yazımında bir düzen vardır: "z" ya "za, zo, zu" hecelerinde ya da kelimenin sonunda yazılır, "e" ve "i" önünde ise neredeyse hiç yazılmaz. Aynı ses "e, i" önünde gerektiğinde "c" kullanılır. Kancadaki "lápiz/lápices" dönüşümü tam olarak budur. Kelime sonunda "z" ile biten isimlerin çoğulunda "-es" eki gelir ve "z" harfi "c"ye döner: "vez" (kez) → "veces", "luz" (ışık) → "luces", "feliz" → "felices".

Bu kuralın birkaç istisnası vardır ve çoğu yabancı kökenlidir: "zeta" (harfin kendi adı), "zigzag" gibi. Gündelik kelimelerde "ze" ve "zi" yazımıyla nadiren karşılaşırsın. Aynı dönüşüm bazı fiil çekimlerinde de görülür; onları fiilleri öğrendiğinde tanıyacaksın.

Çift "c": iki ayrı ses

"Acción" (eylem), "lección" (ders), "dirección" (adres, yön) gibi kelimelerde iki "c" yan yana gelir ve ikisi farklı okunur. Birincisi sessizden önce durduğu için "k", ikincisi "i" önünde olduğu için [s] ya da [th] sesini verir: [ak-SYON], [lek-SYON], [di-rek-SYON]. Türkçedeki "aksiyon" kelimesi bu okunuşa şaşırtıcı derecede yakındır.

Bu kelimelerin çoğu Türkçede "-siyon" ile biten kelimelere karşılık gelir: "aksiyon", "direksiyon". Türkçe kelimede "k" sesi duyuyorsan, İspanyolcada çoğu zaman "cc" yazılır. Duymuyorsan, örneğin "nación" (ulus) ile "nasyon", tek "c" yazılır.

Bölgesel söyleyişler

H.2'de tanıdığın iki ana söyleyişin yanında üçüncü bir biçim daha var. Endülüs'ün bazı kesimlerinde "s" harfi de dişler arası sesle söylenir, yani "casa" da [th] ile duyulur. Buna ceceo denir ve daha sınırlı bir bölgenin rengidir. Senin için önemli olan, üçünü de tanıyabilmek ve kendin tek bir söyleyişi tutarlı biçimde kullanmaktır.

Seseo'da ses ayrımı olmadığı için yazımda bazı çiftler dikkat ister. "Ciento" (yüz, sayı) ile "siento" (hissediyorum; "lo siento" = üzgünüm) Latin Amerika'da aynı okunur: [SYEN-to]. "Cierra" (kapatıyor) ile "sierra" (sıradağ, testere) da öyle. Bu kelimeleri yazarken hangisinin hangisi olduğunu anlamdan çıkarman gerekir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe konuşanın bu iki harfte düştüğü ilk tuzak "c" harfinin kendisidir. Türkçede "c" her zaman "cam"daki sesi verir; İspanyolcada bu ses hiç yoktur. Göz "cinco" kelimesini görünce ağız Türkçe [cin-ko] demeye hazırlanır. İspanyolcada "c" ya "k" ya da [s/th] okunur; Türkçe "c" sesini tamamen unutmalısın. Bu, Türkçe adları İspanyolca konuşanlara söylerken de ters yönde işler: "Cem" adını gören bir İspanyol onu [sem], "Cansu"yu [KAN-su] diye okur.

İkinci tuzak "z"dedir. Türkçedeki "z", "zaman" ve "deniz" kelimelerindeki gibi tonlu, yani ses tellerinin titrediği bir sestir. İspanyolcanın standart söyleyişinde bu tonlu ses bir harf olarak bulunmaz. İspanyolca "z" ya düz bir [s]'dir ya da İspanya'da dişler arası [th]'dir; ikisinde de ses telleri titremez. "Zapato" kelimesini Türkçe "z" ile söylediğinde anlaşılırsın ama aksanın hemen fark edilir. Parmağını boğazına koyup "zzz" ve "sss" de: titreşimi hissettiğin ses İspanyolca "z" değildir.

Yazım tarafında Türkçe ile bir benzerlik var. Türkçe de harf değiştirir, ama tersi yönde: "kitap" kelimesi ek alınca "kitabı" olur, ses değişir ve yazı onu izler. İspanyolcada ise ses sabit kalır, yazı değişir: "lápiz" ile "lápices" aynı sesi taşır ama farklı harflerle yazılır. İki dil de yazıyla sesi uyumlu tutmaya çalışır; biri sesi değiştirip yazıyı peşinden götürür, öteki sesi koruyup harfi değiştirir.

Örnekler

Her cümlede "c" harfinin yanındaki sesliye bak ve "z"leri ses tellerini titretmeden, düz bir [s] olarak söyle.

Yedinci örnekte "siento" ve "ciento" aynı cümlede, aynı sesle geçiyor; yalnız yazıları farklı. Son örnek ise İspanya söyleyişiyle verildi. Aynı şehir adını Latin Amerika söyleyişiyle de söyle: [sa-ra-GO-sa]. İki söyleyişi art arda tekrar etmek, kulağının ikisini de tanımasına yardım eder.

Örnek diyalog

Cem, Perulu öğretmeni Lucía ile çevrim içi bir dikte çalışması yapıyor.

Lucía Peru'da yaşadığı için "ese", "ce" ve "zeta" onun ağzında aynı [s] sesini verir; Cem bu yüzden hangi harfle yazılacağını sormak zorunda kalıyor. Diyaloğun sonu bu dersin iki yönlü tuzağını gösteriyor: Türkçe "c" İspanyolcada yoktur, İspanyolca "c" de Türkçedeki gibi okunmaz.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Cinco" [s], "casa" [k], "queso" [k], "zorro" [s]. "C", "i" önünde [s], "a" önünde "k" okunur; "qu" her zaman "k"dir; "z" Latin Amerika'da düz [s]'dir.
2. "Lápices", "luces", "veces". "Z" ile biten kelimeler çoğulda "-es" alır ve "e" önünde "z" yerine "c" yazılır.
3. [lek-SYON]. Birinci "c" bir sessizden (ikinci "c") önce geldiği için "k", ikinci "c" ise "i" önünde olduğu için [s] (İspanya'da [th]) okunur.
4. "Ciento" sayı olan "yüz" demektir. "Siento" ise "hissediyorum" demektir ve "lo siento" kalıbında "üzgünüm" anlamına gelir.

Özet kartı

1. "Ca, co, cu" ve sessizden önceki "c" sert "k" verir: casa, cosa, clase.
2. "C", "e, i" önünde Latin Amerika'da [s], İspanya'nın çoğunda [th] okunur: cielo, cinco.
3. "E, i" önünde "k" sesi "qu" ile yazılır: queso, quince.
4. "Z" her zaman [s] ya da [th] okunur ve ses telleri titremez; Türkçedeki tonlu "z" değildir.
5. "Z", "e" ve "i" önünde "c"ye döner: lápiz → lápices, vez → veces, luz → luces.
6. Çift "c" iki ayrı ses verir: acción [ak-SYON], lección [lek-SYON].
7. Seseo'da "ciento/siento", "cierra/sierra" aynı okunur; yazımı anlamdan çıkar.

Sonraki derse köprü

Bu derste "lápiz" ile "lápices"in vurgusunu hep aynı hecede tuttuk, "lección"da ise vurgu son heceye kaydı ve üstünde bir işaret belirdi. Bu işaretlerin rastgele olmadığını, arkasında birkaç satırlık bir kural bulunduğunu gösterme zamanı geldi. Sıradaki derste bir kelimenin hangi hecesinin vurgulandığını son harfine bakarak nasıl bulacağını ve vurgu işaretinin tam olarak hangi durumlarda yazıldığını öğreneceksin.