ll, y, ñ ve rr sesleri

Kanca

Yılbaşı gecesi İspanyolca konuşan bir arkadaşına mesaj atıyorsun: "¡Feliz año nuevo!" Mutlu yıllar. Ama telefonun klavyesinde "ñ" yok ve aceleyle "ano" yazıyorsun. Arkadaşın gülerek cevap veriyor, çünkü "año" (yıl) ile "ano" arasındaki tek fark o küçük dalga işaretidir ve ikinci kelime vücudun bir parçasının, oldukça mahrem bir parçasının adıdır.

Bu dersin dört harfi, "ll", "y", "ñ" ve "rr", küçük görünen farkların büyük anlam değişikliklerine yol açtığı yerlerdir. "Caro" pahalı demektir, "carro" araba. "Pero" ama demektir, "perro" köpek. Bu derste dört sesi tek tek çıkaracak, hangisinin nerede farklı söylendiğini öğrenecek ve özellikle Türkçede bulunmayan titrek "rr" için adım adım bir çalışma yolu kuracaksın.

Anlatım

"Ll" ve "y": çoğu yerde tek ses

"Ll" ikili harfi ile "y" harfi, İspanyolca konuşanların büyük çoğunluğunun ağzında aynı sesi verir: Türkçedeki "y"ye yakın ama biraz daha güçlü, dilin damağa daha çok yaklaştığı bir ses. "Calle" (sokak) [KA-ye], "llamar" (çağırmak) [ya-MAR], "yo" (ben) [yo], "playa" (plaj) [PLA-ya] kelimelerinde bu sesi duyarsın. İki harfin aynı okunmasına yeísmo denir ve bugün İspanyolca konuşulan dünyanın büyük bölümünde standart söyleyiştir.

Bazı bölgelerde bu iki harf hâlâ ayrı söylenir. İspanya'nın bazı kırsal bölgelerinde ve And ülkelerinin bir kısmında "ll", dilin ortası damağa yaslanarak çıkan ve "ly"ye benzeyen ayrı bir sestir; İtalyancadaki "gli" sesine yakındır. Bu söyleyişi duyarsan şaşırma, ama kendin öğrenmen gerekmez: "ll"yi "y" gibi söylemek her yerde doğru kabul edilir.

Üçüncü bir söyleyişi H.2'de duymuştun: Buenos Aires ve Montevideo'da "ll" ile "y" Türkçedeki "j" ya da "ş" sesine yaklaşır. Aynı "calle" orada [KA-je] ya da [KA-şe] gibi duyulur. Bu da bir bölge rengidir ve o şehirlerde gayet doğaldır.

"Y" harfinin bir özelliği daha var. Vurgulu söylendiğinde ya da "n" ve "l" harflerinden sonra geldiğinde bazı konuşucular onu daha sert, Türkçedeki "c" sesine yaklaştırarak söyler: "¡Yo!" bazen [co] gibi duyulur. Bunu yapmak zorunda değilsin, ama duyduğunda aynı harfi tanıyabilmelisin.

"Ñ": tek harf, tek ses

"Ñ" harfi, dilin ortası damağa yaslanırken havanın burundan çıkmasıyla oluşan tek bir sestir. Köşeli parantezde onu "ny" diye yazıyoruz, ama gerçekte "n" ile "y" arka arkaya değil, aynı anda söylenir. "Año" [A-nyo], "niño" (çocuk) [Nİ-nyo], "mañana" (yarın, sabah) [ma-NYA-na], "señor" (beyefendi) [se-NYOR] kelimelerinde bu sesi duyarsın.

"Ñ" ile "ni" yazımı çok yakın okunur ama aynı değildir. "Antonio" [an-TO-nyo] kelimesinde önce dilin ucu "n" için dişlerin arkasına değer, sonra "i" hızlıca bir sonraki sesliye kayar. "Año" kelimesinde ise dilin ucu hiç kalkmaz; ses baştan damakta oluşur. Kulakta fark küçüktür, yazıda ise kesindir: bir kelime "ñ" ile yazılıyorsa her zaman "ñ" ile yazılır.

Klavyede "ñ" bulamıyorsan telefonda "n" tuşuna basılı tutarak onu seçebilirsin; bilgisayarda İspanyolca klavye düzeni eklemek birkaç dakika sürer. Mesajlarda "ñ" yerine "n" yazmak, kancadaki gibi sıkıcı ya da komik yanlış anlamalara yol açabilir.

"R" ve "rr": tek vuruş ve titreşim

İspanyolcada iki "r" sesi vardır. Birincisi tek vuruşlu "r"dir: dilin ucu üst dişlerin arkasındaki kabarık yere bir kez hafifçe dokunur. "Caro" (pahalı) [KA-ro], "pera" (armut) [PE-ra], "hablar" [a-BLAR] kelimelerindeki ses budur. İkincisi titrek "rr"dir: dilin ucu aynı noktada art arda birkaç kez titreşir. "Carro" (araba) [KA-rro], "perra" (dişi köpek) [PE-rra], "tierra" (toprak) [TYE-rra] kelimelerinde duyulur.

Titrek ses her zaman "rr" diye yazılmaz. Kelimenin başındaki tek "r" de titrek okunur: "rosa" [RRO-sa], "rápido" (hızlı) [RRA-pi-do]. "N", "l" ve "s" harflerinden sonra gelen "r" de öyledir: "Enrique" [en-RRİ-ke], "alrededor" (etrafında) [al-rre-de-DOR], "Israel" [is-rra-EL]. Kısacası kelime ortasında iki sesli arasında tek "r" görüyorsan tek vuruş, "rr" görüyorsan titreşim yaparsın; başta ve "n, l, s" sonrasında tek "r" de titrer.

Titrek "rr"yi çıkarmak

Titrek "r" birçok yetişkine ilk başta imkânsız gelir, ama çoğunlukla birkaç haftalık kısa çalışmayla yerine oturur. Şu sırayı dene. Önce Türkçe "r"yi söyle ve dilinin ucunun nereye dokunduğunu hisset; titreşim de oradan başlayacak. Sonra dil ucunu gevşek bırak ve aynı noktanın hemen altından güçlü bir nefes ver; amaç dili itmek değil, havanın dili sallamasına izin vermektir. Üçüncü adımda "tr" ve "dr" birleşimlerini hızlıca tekrar et: "tres, tres, tres", "drama, drama". Bu birleşimlerde dil zaten doğru yerdedir ve titreşim kendiliğinden başlayabilir.

Son olarak titreşimi kelimeye taşı: "tierra", "carro", "perro". Her gün bir iki dakika bu sırayı tekrar etmek, tek seferde uzun uğraşmaktan daha iyi sonuç verir. Titreşimi henüz çıkaramıyorsan "rr"yi uzun ve güçlü bir tek vuruşla söyle; çoğu durumda anlaşılırsın. Ama "caro" ile "carro" gibi çiftlerde farkı göstermek için titreşimi öğrenmek gerekir.

Türkçe ile karşılaştırma

"Ll" ile "y" Türkçe konuşana hemen tanıdık gelir; "ñ" ve titrek "rr" ise ağzın yeni öğreneceği seslerdir. "Ll" ve "y" için Türkçedeki "y" iyi bir başlangıçtır; yalnız İspanyolca "y" biraz daha güçlü söylenir. Buradaki asıl tuzak okumadadır: Türkçe okuma alışkanlığı "calle" kelimesini [KAL-le] diye, iki "l" ile okumaya iter, çünkü Türkçede "elli" ya da "kelle" gibi kelimelerde çift harf gerçekten çift söylenir. İspanyolcada "ll" iki "l" değil, tek bir sestir.

"Ñ" Türkçede yoktur ama ağız onu kolay öğrenir. Türkçedeki "n" ile "y"yi hızlıca birleştirmek, örneğin "Konya" kelimesini hızlı söylemek, sesi epey yaklaştırır. Kulağın zamanla "Konya"daki iki ayrı hareket ile "ñ"deki tek hareketi ayırmaya başlayacak.

"R" konusunda Türkçe ile İspanyolca ilginç bir yerde buluşur. Türkçedeki "r" kelime ortasında çoğunlukla tek vuruşludur ve bu, İspanyolcanın tek "r"siyle neredeyse aynıdır. Türkçede ise kelime başındaki "r" ("ruh", "renk") titremez ve kelime sonundaki "r" ("bir", "var") hafif hışırtılı çıkar. İspanyolcada kelime başındaki "r" tam tersine en güçlü titreşimi alır. Yani "rosa" kelimesinde Türkçe alışkanlığın seni zayıf bir sese götürür; burada bilinçli olarak güçlü bir titreşim üretmen gerekir.

Örnekler

Her cümlede "ll/y" seslerini yumuşak bir "y", "ñ"yi tek bir damak sesi, "rr"yi titreşimli söyle.

Altıncı örneği yavaşça söyle: "carro" ile "caro" yan yana. İlkinde dil birkaç kez titrer, ikincisinde yalnız bir kez dokunur. Bu farkı abartarak birkaç kez tekrar et; kulağın farkı duymaya başladığında ağzın da ayırmaya başlar.

Örnek diyalog

Aylin, Madrid'de yeni taşındığı apartmanda yan komşusu Ramón ile karşılaşıyor.

Ramón'un adı tek "r" ile yazılır ama kelimenin başında olduğu için titrek okunur: [rra-MON]. Ramón'un "i griega" demesi de A1.1'de gördüğün iki adı hatırlatıyor; Aylin ise kılavuzun önerdiği "ye" ile cevap veriyor. İkisi de aynı harfi kastediyor ve birbirini anlıyor. "Encantado" ve "encantada" farkına dikkat et: konuşan erkekse "-o", kadınsa "-a" ile biter.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "calle" [KA-ye], "niño" [Nİ-nyo], "carro" [KA-rro], "rosa" [RRO-sa]. "ll" çoğu yerde "y" gibi; "ñ" tek damak sesi; "rr" ve kelime başındaki "r" titrek.
2. "Caro" [KA-ro] pahalı demektir ve tek vuruşlu "r" taşır. "Carro" [KA-rro] araba demektir ve titrek "rr" taşır.
3. Çünkü "r", "n" harfinden sonra geliyor. "N", "l" ve "s" harflerinden sonra gelen "r" her zaman titrek okunur: [en-RRİ-ke].
4. "Ñ" harfine. "¡Feliz año nuevo!" yazılmalı; "ñ" yerine "n" yazılırsa kelime başka ve uygunsuz bir anlama gelir.

Özet kartı

1. "Ll" ve "y" çoğu yerde aynı okunur (yeísmo): calle [KA-ye], yo [yo]. Bazı bölgelerde "ll" ayrı, Buenos Aires'te "ş/j"ye yakın söylenir.
2. "Ll" iki "l" değil tek bir sestir; [KAL-le] diye okunmaz.
3. "Ñ" dilin ortasıyla damakta çıkan tek bir sestir: año, niño, mañana. "Ni" yazımından farklıdır.
4. "Ñ" yerine "n" yazmak anlamı değiştirebilir: año/ano, caña/cana.
5. Tek "r" iki sesli arasında tek vuruşludur: caro, pera. "Rr" titreşimlidir: carro, perra.
6. Kelime başındaki "r" ve "n, l, s" sonrasındaki "r" de titrek okunur: rosa, Enrique, alrededor.
7. Titreşimi çalışmak için: dil ucunu gevşet, güçlü nefes ver, "tres" ve "drama" ile başla, her gün kısa tekrar yap.

Sonraki derse köprü

Diyalogda Aylin "vecina" kelimesini [be-Sİ-na] diye söyledi; Ramón aynı kelimeyi Madrid'de dişlerinin arasından söylerdi. "C" ve "z" harfleri bu farkın tam ortasında duruyor. Sıradaki derste bu iki harfin bütün kurallarını toplayacağız: "c"nin "k" ile "s" arasındaki geçişini, "lápiz" kelimesinin çoğulunun neden "lápices" diye yazıldığını ve "acción" gibi kelimelerdeki çift "c"nin nasıl okunduğunu göreceksin.