Dönüşlü fiiller: levantarse, ducharse

Kanca

Mexico City'de aynı daireyi paylaşan Ayşe ile Valeria'nın tek bir banyosu var ve sabahları sıra kavgası çıkmasın istiyorlar. Valeria soruyor: "¿A qué hora te levantas?" Saat kaçta kalkıyorsun? Ayşe cevap veriyor: "Me levanto a las seis y media y me ducho enseguida." Altı buçukta kalkıyorum ve hemen duş alıyorum.

Bu cümlelerdeki "te" ve "me" kelimelerini aslında ilk derslerden tanıyorsun. "Me llamo Ayşe" derken de aynı "me" kullanılıyordu, ama o zaman bu cümleyi bir bütün olarak öğrenmiştin. Bu derste o küçük kelimelerin ne işe yaradığını, hangi kişide hangisinin kullanıldığını ve cümlede nerede durduklarını öğreneceksin.

Anlatım

Eylem kişinin kendisine döner

"Levantar" fiili "kaldırmak" demektir: "Levanto la mano" (Elimi kaldırıyorum). Burada kaldıran kişi ile kaldırılan şey farklıdır. "Levantarse" ise "kendini kaldırmak", yani "kalkmak" anlamı taşır: "Me levanto" (Kalkıyorum). Kaldıran da kaldırılan da artık aynı kişidir.

Bu tür fiillerin mastarı "-se" ile biter: "levantarse", "ducharse" (duş almak), "lavarse" (yıkanmak), "llamarse" (adı … olmak). Sözlükte bu fiilleri "-se" ile ararsın. Çekimde ise "-se" mastardan ayrılır, kişiye göre biçim değiştirir ve fiilin önüne geçer.

Altı dönüşlü zamir

Her kişinin kendi dönüşlü zamiri vardır: "me" (yo), "te" (tú), "se" (él, ella, usted), "nos" (nosotros), "os" (vosotros), "se" (ellos, ellas, ustedes). Fiil ise bildiğin düzenli kalıpla çekilir.

Üçüncü kişinin tekili ile çoğulu aynı zamiri, "se"yi paylaşır; kimin kastedildiğini fiilin sonu söyler: "se ducha" ile "se duchan".

Dönüşlü fiiller de kökünü değiştirebilir

Sabah ve akşam rutininin pek çok fiili hem dönüşlüdür hem de A1.33'te gördüğün kök değişimini taşır. "Despertarse" (uyanmak) e→ie: "me despierto". "Acostarse" (yatmak) o→ue: "me acuesto". "Vestirse" (giyinmek) e→i: "me visto". Zamiri önce, çekilmiş fiili sonra düşünürsen iki kuralı aynı anda uygulamak zorlaşmaz.

Zamirin cümledeki yeri

Dönüşlü zamirin yeri çekilmiş fiilin hemen öncesidir: "Me levanto temprano." Olumsuz cümlede "no" zamirin de önüne geçer: "No me levanto temprano" (Erken kalkmam).

Fiil mastar hâlinde kalıyorsa, örneğin "querer" ya da "poder" ile birlikte kullanılıyorsa, iki yol vardır. Zamir mastarın sonuna bitişik yazılabilir: "Quiero ducharme" (Duş almak istiyorum). Ya da çekilmiş fiilin önüne geçebilir: "Me quiero duchar". İkisi de doğrudur ve aynı anlamı taşır. Bitişik yazımda zamirin kişisi yine özneye uyar: "¿Puedes levantarte?", "Podemos sentarnos aquí".

Vücut bölümlerinde iyelik yerine artikel

Dönüşlü bir fiille bir vücut bölümünden söz ederken İspanyolca iyelik sıfatı değil belirli artikel kullanır: "Me lavo las manos" (Ellerimi yıkıyorum), "Te lavas los dientes" (Dişlerini fırçalıyorsun). Kimin eli olduğunu "me" ve "te" zaten söylediği için "mis manos" demeye gerek kalmaz.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin de dönüşlülük için bir aracı vardır: fiil köküne eklenen "-n-" ya da "-l-". "Yıkamak" fiilinden "yıkanmak", "giymek" fiilinden "giyinmek", "taramak" fiilinden "taranmak" türer. "Yıkanıyorum" dediğinde, İspanyolcadaki "me lavo" gibi, yıkayan ile yıkanan aynı kişidir. Türkçe bu bilgiyi fiilin içine bir ek olarak koyar; İspanyolca ise fiilin önüne ayrı bir kelime yerleştirir.

İki dilin dönüşlü saydığı fiiller ise her zaman örtüşmez. "Kalkmak" ve "uyanmak" Türkçede dönüşlülük eki taşımaz, ama İspanyolcada "levantarse" ve "despertarse" dönüşlüdür. "Duş almak" Türkçede bir isim ile bir fiilden oluşur; İspanyolcada ise tek bir dönüşlü fiildir: "ducharse". Bu yüzden bir fiilin dönüşlü olup olmadığını Türkçedeki karşılığından çıkaramazsın; sözlükteki "-se"ye bakman gerekir.

Vücut bölümlerinde de iki dil ayrılır. Türkçe "ellerimi yıkıyorum" der ve kime ait olduğunu iyelik ekiyle gösterir. İspanyolca "me lavo las manos" der; sahipliği dönüşlü zamir taşır, isim ise yalnız artikel alır. Türkçe alışkanlıkla "mis manos" eklemek, bilgiyi iki kez vermek olur.

Örnekler

Her örnekte dönüşlü zamiri bul ve özneyle aynı kişide olup olmadığını kontrol et.

Beşinci örnekte "no" zamirin önüne geçmiş. Altıncı örnekte zamir mastarın sonuna bitişmiş ve vücut bölümü "las manos" artikelle söylenmiş. Yedinci örnek, ilk derslerden tanıdığın "llamarse" fiilinin üçüncü kişisini gösteriyor.

Örnek diyalog

Ayşe ile Valeria, Mexico City'de paylaştıkları dairenin mutfağında sabah planı yapıyor. Oda arkadaşı oldukları için "tú" kullanıyorlar.

Diyalogda dönüşlü fiillerin çoğu "yo" biçiminde ve hepsinde "me" fiilin önünde duruyor. "Me despierto" ve "me visto" kök değişimini de taşıyor. Ayşe'nin "nos sentamos" sorusunda kök değişmemiş, çünkü "nosotros" biçimi kullanılmış. Valeria'nın son cümlesinde "no" hem zamirin hem fiilin önünde yer alıyor. Meksika'da yatak odası için "recámara" kelimesi de sık kullanılır; Valeria burada daha genel olan "cuarto"yu seçiyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. me acuesto, te acuestas, nos acostamos, se acuestan. "Nosotros" biçiminde kök değişmez.
2. "No me ducho por la mañana." "No nos levantamos a las seis."
3. "Quiero lavarme los dientes." ve "Me quiero lavar los dientes." İki yazım da doğrudur.
4. "Levanto la mano" = "Elimi kaldırıyorum"; eylem başka bir şeye, ele yönelir. "Me levanto" = "Kalkıyorum"; eylem konuşanın kendisine döner.

Özet kartı

1. Dönüşlü fiilin mastarı "-se" ile biter: levantarse, ducharse, lavarse, llamarse.
2. Dönüşlü zamirler: me, te, se, nos, os, se; zamir özneyle aynı kişidedir.
3. Zamir çekilmiş fiilin önüne gelir; "no" zamirin de önündedir: No me levanto.
4. Mastarla birlikte zamir sona bitişebilir ya da çekilmiş fiilin önüne geçebilir: quiero ducharme / me quiero duchar.
5. Dönüşlü fiiller kök değiştirebilir: me despierto, me acuesto, me visto.
6. Vücut bölümleri iyelikle değil artikelle söylenir: me lavo las manos.
7. Bir fiilin dönüşlü olup olmadığı Türkçe karşılığından anlaşılmaz: kalkmak → levantarse.

Sonraki derse köprü

Bu dersle birlikte şimdiki zamanın temel araçları tamamlandı ve yeni bir modül başlıyor: kelime hazinesini genişletme zamanı. İlk konu aile ve akrabalar. Türkçe konuşan burada ilginç bir farkla karşılaşacak: Türkçe amca ile dayıyı, hala ile teyzeyi ayırırken İspanyolca hepsini "tío" ve "tía" ile karşılar. Eril çoğulun karma grupları nasıl kapsadığını, örneğin "los padres" ifadesinin neden "anne ve baba" anlamına gelebildiğini de orada göreceksin.