Düzensiz fiiller: ir, hacer, poder, querer

Kanca

Salamanca'da dil kursuna giden Emre, cuma akşamı sınıf arkadaşı Carmen'den bir mesaj alıyor: "¿Qué haces mañana? Vamos a la sierra. ¿Quieres ir? ¿Puedes?" Dört kısa cümle ve dördünde de bu dersin fiillerinden biri var: "hacer" (yapmak), "ir" (gitmek), "querer" (istemek) ve "poder" (-ebilmek). Mesajı okumak kolay; cevap yazmak ise değil. Emre "yo" biçimlerini kurmaya çalışınca "ir"den "io", "hacer"den "haco" gibi hiç var olmayan kelimeler çıkıyor.

İspanyolcada en sık kullanılan fiiller, tıpkı pek çok dilde olduğu gibi, kurala en az uyan fiillerdir. Bu derste bu dört fiilin şimdiki zaman çekimini, her birinin ne kadar ve nerede düzensiz olduğunu ve günlük konuşmada hangi kalıplarla kullanıldığını öğreneceksin.

Anlatım

"Ir": tanıdık hiçbir kökü korumayan fiil

"Ir" (gitmek) fiilinin mastarı iki harften ibarettir ve çekimde bu iki harften neredeyse hiçbir şey kalmaz. Şimdiki zaman biçimleri tamamen yeni bir kökle kurulur: "voy", "vas", "va", "vamos", "vais", "van". Sonlar ise bir "-ar" fiilinin sonlarını hatırlatır: "vas", "va", "van".

"Ir" hemen her zaman bir yön bildiren "a" (-e, -a) edatıyla kullanılır: "Voy a Madrid" (Madrid'e gidiyorum), "Vamos a la playa" (Plaja gidiyoruz). "A" ile "el" yan yana gelince birleşip "al" olur: "Van al mercado" (Pazara gidiyorlar). Nasıl gidildiğini söylerken ise "en" kullanılır: "Voy en autobús" (Otobüsle gidiyorum).

"Vamos" kelimesi tek başına da çok sık duyulur ve "Hadi, gidelim" anlamı taşır: "¡Vamos!" "Ir a" ile bir mastarın birleştiği gelecek kalıbını ise ilerideki bir derste ayrıca göreceksin.

"Hacer": yalnız "yo" biçiminde düzensiz

"Hacer" (yapmak, etmek) fiilinin düzensizliği tek bir biçimdedir: "hago". Geri kalan beş biçim bir "-er" fiili gibi düzenli çekilir: "haces", "hace", "hacemos", "hacéis", "hacen".

Bu fiil Türkçedeki "yapmak" ve "etmek" gibi birçok kalıbın içine girer: "hacer deporte" (spor yapmak), "hacer la compra" (market alışverişi yapmak), "hacer una pregunta" (soru sormak). "¿Qué haces?" sorusu hem "Ne yapıyorsun?" hem de gündelik bir "Naber, ne yapıyorsun?" selamı gibi kullanılır. Hava durumu da bu fiille anlatılır: "Hace frío" (Hava soğuk), "Hace calor" (Hava sıcak), "Hace buen tiempo" (Hava güzel).

"Poder" ve "querer": bildiğin kök değişimi

Bu iki fiili bir önceki dersteki kalıplar sayesinde zaten çekebilirsin. "Poder" o→ue türündendir: "puedo", "puedes", "puede", "podemos", "podéis", "pueden". "Querer" e→ie türündendir: "quiero", "quieres", "quiere", "queremos", "queréis", "quieren". Bu fiilleri ayrı bir derste görmenin nedeni düzensizlikleri değil, kullanım sıklıklarıdır.

İkisi de çoğu zaman arkasından bir mastar alır. "Puedo nadar" (Yüzebilirim), "Quiero aprender" (Öğrenmek istiyorum). "Querer" bir isimle de kullanılır: "Quiero un café" (Bir kahve istiyorum).

"Poder" soru olarak sorulduğunda iki günlük kalıp oluşur. "¿Puedo…?" izin ister: "¿Puedo abrir la ventana?" (Pencereyi açabilir miyim?). "¿Puedes…?" ya da "¿Puede usted…?" bir rica bildirir: "¿Puedes repetir, por favor?" (Tekrar edebilir misin, lütfen?).

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede de en çok kullanılan fiiller kurala en az uyanlardır. Geniş zaman bunu iyi gösterir: tek heceli fiillerin çoğu "-ar" ya da "-er" alır ("yazar", "gezer"), ama "almak", "gelmek", "olmak", "vermek" gibi küçük bir grup "-ır, -ir" alır: "alır", "gelir", "olur", "verir". Bu fiiller Türkçenin en sık kullanılan fiilleri arasındadır ve Türkçe öğrenen biri onları tek tek ezberler. İspanyolcadaki "ir", "hacer", "poder" ve "querer" de aynı konumdadır: az sayıdadırlar ama her gün, her konuşmada karşına çıkarlar.

Anlam bakımından ise iki dil farklı araçlar kullanır. Türkçede yapabilme bir ektir: "yüz-ebil-iyorum". İspanyolcada ise ayrı bir fiildir ve asıl fiil mastar hâlinde arkasına gelir: "puedo nadar". İstek de benzer biçimde kurulur, ama sıra ters döner. Türkçe "gitmek istiyorum" der ve istek fiilini sona koyar; İspanyolca "quiero ir" der ve istek fiilini başa koyar. Türkçe konuşanın kulağı cümlenin sonunda "istiyorum"u bekler; İspanyolcada o bilgi ilk kelimede gelir.

Yön bildirmede ise iki dil birbirine yakındır. Türkçedeki "-e, -a" yönelme ekinin karşılığı "a" edatıdır: "Madrid'e" ile "a Madrid" aynı işi görür. Yalnız İspanyolcada bu ek, kelimenin sonuna değil önüne gelir.

Örnekler

Her cümlede fiilin düzensiz olduğu yeri bul: bütün çekim mi, yalnız "yo" biçimi mi, yoksa kök mü?

Birinci örnekte "a" ile "el" birleşip "al" olmuş, "en metro" ise gidiş yolunu söylüyor. Beşinci ve altıncı örnekler "poder"in iki yüzünü gösteriyor: "puedo" kökünü değiştirmiş, "podemos" korumuş. Yedinci örnekte "quiere"nin arkasındaki "estudiar" mastar olarak kalıyor.

Örnek diyalog

Emre ile Carmen, Salamanca'daki dil kursunda ders arasında konuşuyor. Aynı sınıftalar ve birbirlerine "tú" diyorlar. Carmen İspanya söyleyişiyle konuşuyor; "z" ve "ce, ci" seslerini dişler arasında [th] diye okuyor; Emre ise Latin Amerika söyleyişiyle öğrendiği için aynı sesleri [s] diye söylüyor.

Emre'nin "quiero ir" cevabında istek fiili başta, gidiş fiili mastar olarak arkada duruyor. "Hacer" iki farklı anlamda geçiyor: "¿qué haces?" bir etkinliği, "si hace buen tiempo" ise havayı soruyor. Türkçeye "gelmek" diye çevrilen yerde İspanyolca "ir" kullanıyor, çünkü Emre konuşanın yanına değil, bir yere gidecek. "Sierra" kelimesi sıradağ anlamına gelir; İspanya'da şehirden kaçıp gidilen dağlık bölgeler için sık kullanılır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Yo voy al banco." "¿Tú vas en coche?" "Ellos van a la universidad."
2. "Hoy hace frío." "En verano hace mucho calor."
3. "¿Puedes cerrar la ventana?" bir ricadır; "¿Puedo pagar con tarjeta?" izin ister.
4. "Nosotros queremos ir a la playa." "Querer" fiili "nosotros" biçiminde kökünü değiştirmez; gidilen yer "en" ile değil "a" ile söylenir.

Özet kartı

1. "Ir" bütünüyle yeni bir kökle çekilir: voy, vas, va, vamos, vais, van.
2. Gidilen yer "a" ile söylenir, "a + el" birleşip "al" olur; gidiş yolu "en" ile söylenir.
3. "Hacer" yalnız "yo" biçiminde düzensizdir: hago; havayı da anlatır: hace frío.
4. "Poder" o→ue (puedo), "querer" e→ie (quiero) türündendir; "nosotros" ve "vosotros"ta kök korunur.
5. "Poder" ve "querer" arkalarından mastar alır: puedo nadar, quiero ir.
6. "¿Puedo…?" izin ister, "¿Puedes…?" ricada bulunur.
7. Türkçede istek fiili sona gelir; İspanyolcada başa gelir.

Sonraki derse köprü

Emre cumartesi sabahını anlatmak istediğinde yeni bir kalıba ihtiyaç duyacak: "Uyanıyorum, yıkanıyorum, giyiniyorum." Bu eylemlerde yapan kişi ile eylemden etkilenen kişi aynıdır. Sıradaki derste "levantarse" ve "ducharse" gibi fiillerin mastarlarının sonundaki "-se"nin ne anlattığını, çekimde "me", "te", "se" gibi küçük kelimelere nasıl dönüştüğünü ve bu kelimelerin fiilin önünde durduğunu göreceksin; Türkçenin "yıka-n-mak" ve "giy-in-mek" gibi biçimleriyle arasındaki benzerlik de işine yarayacak.