Kök değiştiren fiiller (e→ie, o→ue, e→i)

Kanca

Deniz Lima'daki ilk haftasında Lucía ile öğle yemeğine çıkıyor. Garson gelince Lucía hiç düşünmeden söylüyor: "Yo pido el ceviche." Ben ceviche istiyorum. Deniz "pedir" (istemek, sipariş etmek) fiilini biliyor ve kurala göre "pedo" demeyi bekliyordu. Ama Lucía "pido" dedi. Biraz sonra "dormir" (uyumak) fiili "duermo", "pensar" (düşünmek) fiili "pienso" olarak karşısına çıkıyor.

Bu fiiller düzensiz değil; sonları "-ar", "-er", "-ir" gruplarının bildiğin sonlarıdır. Değişen yalnız kökün içindeki tek bir sesli harftir. Bu derste bu değişimin üç türünü, hangi biçimlerde olup hangilerinde olmadığını ve bunun neden vurguyla ilgili olduğunu göreceksin.

Anlatım

Değişim kökün vurgulu hecesinde olur

Kök değiştiren fiillerin sırrı vurgudadır. Şimdiki zamanın altı biçiminden dördünde vurgu kökün üstüne düşer: "yo", "tú", "él" ve "ellos" biçimleri. Bu dört biçimde kökteki "e" ya da "o" değişir. Geriye kalan iki biçimde, "nosotros" ile "vosotros"ta, vurgu sona kayar ve kök dokunulmadan kalır: "pienso" [PYEN-so] ama "pensamos" [pen-SA-mos].

Altı biçimi tekiller solda, çoğullar sağda olacak biçimde bir tabloya dizdiğinde değişen biçimler sol sütunun tamamı ile sağ alttaki "ellos" biçimidir. Bunların çevresine bir çizgi çekersen bir çizme şekli çıkar; "nosotros" ile "vosotros" çizmenin dışında kalır. İspanyolca öğretiminde bu fiillere bu yüzden "çizme fiilleri" (verbos de bota) de denir.

Birinci tür: e → ie

Kökteki "e", vurgulu olduğunda "ie" olur. "Pensar" fiilinin çekimi: "pienso", "piensas", "piensa", "pensamos", "pensáis", "piensan". Bu türün sık kullanılan fiilleri: "cerrar" (kapatmak: cierro), "empezar" (başlamak: empiezo), "entender" (anlamak: entiendo), "preferir" (tercih etmek: prefiero). Üç fiil grubunda da bu türe rastlarsın.

İkinci tür: o → ue

Kökteki "o", vurgulu olduğunda "ue" olur. "Dormir" fiilinin çekimi: "duermo", "duermes", "duerme", "dormimos", "dormís", "duermen". Aynı türden fiiller: "volver" (dönmek: vuelvo), "costar" (tutmak, fiyatı olmak: cuesta), "encontrar" (bulmak: encuentro), "almorzar" (öğle yemeği yemek: almuerzo).

Bu türe benzeyen tek bir istisna da vardır: "jugar" (oynamak). Kökünde "o" yok, "u" var, ama o da "ue" olur: "juego", "juegas", "jugamos".

Üçüncü tür: e → i

Kökteki "e", vurgulu olduğunda yalnız "i" olur. Bu tür yalnız "-ir" fiillerinde görülür. "Pedir" fiilinin çekimi: "pido", "pides", "pide", "pedimos", "pedís", "piden". Aynı türden fiiller: "repetir" (tekrar etmek: repito), "servir" (servis etmek, işe yaramak: sirve), "vestir" (giydirmek: visto).

Hangi fiilin değiştiğini nereden bileceksin?

Mastara bakarak bunu bilemezsin. "Entender" değişir ama "aprender" değişmez; "volver" değişir ama "comer" değişmez. Bu yüzden sözlükler ve ders kitapları bu fiillerin yanına değişimi parantez içinde yazar: "pensar (ie)", "dormir (ue)", "pedir (i)". Yeni bir fiili kelime defterine yazarken bu küçük işareti de ekle.

Arjantin ve Uruguay gibi "vos" kullanılan yerlerde bu kural bir kolaylık getirir: "vos" biçiminde vurgu sona düştüğü için kök değişmez. "Vos pensás", "vos dormís", "vos pedís" dersin.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe konuşan bu tür bir değişime sandığından daha alışkındır. "Demek" fiili "-iyor" ekini alınca "diyor", "yemek" fiili "yiyor" olur. Kökteki "e" sesi, ekle birleşince "i"ye dönüşür ve bunu kimse bir kural olarak ezberlemez. "Gitmek" fiilinde "t" yumuşar ve "gidiyor" olur, ama "bitmek" fiili "bitiyor" olarak kalır. Hangi fiilin değiştiğini kök tek başına söylemez; ana dili Türkçe olan biri bunu kulağıyla bilir, Türkçe öğrenen biri ise tek tek öğrenir.

İspanyolcadaki kök değişimi de aynı türden bir bilgidir: kurala bağlıdır ama hangi fiile uygulanacağı kelimeyle birlikte öğrenilir. Fark, değişimi tetikleyen şeydedir. Türkçede değişimi arkadan gelen ek tetikler. İspanyolcada ise vurgu tetikler: vurgu köke düştüğünde değişim olur, sona kaydığında olmaz.

Bu ayrımı akılda tutmak işe yarar. "Pensamos" biçiminde kökte değişim aramazsın, çünkü vurgunun "-SA-" hecesinde olduğunu duyarsın. Türkçe konuşanın yapacağı iş, kulağına bir soru eklemek: vurgu nerede?

Örnekler

Değişen sesliyi köşeli parantezdeki vurgulu heceyle karşılaştır; "nosotros" biçimlerinde kökün neden eski hâlinde kaldığını gör.

Üçüncü ve dördüncü örnekler aynı fiilin iki yüzünü gösteriyor: "duermen" kökte "ue" taşıyor, "dormimos" ise "o"yu koruyor. Yedinci örnekte "repetir" fiilinin "e"si yalnız "i" olmuş, "ie" değil.

Örnek diyalog

Deniz ile Lucía, Miraflores'te üniversiteye yakın küçük bir lokantada öğle yemeği yiyor. Yaşıt oldukları için birbirlerine "tú" diyorlar.

Diyalogda üç türün hepsi var. "Pides", "pido" ve "sirven" e→i; "prefieres", "empiezas" ve "empiezo" e→ie; "cuesta", "vuelves" ve "duermo" o→ue türündendir. İlk replikteki "almorzamos" ise "nosotros" biçiminde olduğu için kökünü korur. Lima'daki pek çok lokantada öğlen "menú" denen, çorba ya da başlangıçla ana yemekten oluşan sabit fiyatlı bir öğün sunulur; diyalogdaki fiyat bir örnektir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. cierro, cierras, cierra, cerramos, cerráis, cierran. Değişmeyenler: cerramos ve cerráis.
2. "Ella vuelve tarde." "Nosotros almorzamos a la una." "Ellos sirven café." İkinci cümlede kök "nosotros" biçiminde olduğu için değişmez.
3. "No entiendo, ¿repite usted la pregunta, por favor?" ya da "No entiendo, ¿puede repetir?" İkinci kalıptaki "puede" fiilini sıradaki derste göreceksin.
4. "Yo aprendo español y entiendo mucho." "Aprender" düzenlidir; "entender" ise e→ie türündendir.

Özet kartı

1. Kök değişimi vurgunun köke düştüğü dört biçimde olur: yo, tú, él/ella/usted, ellos/ellas/ustedes.
2. Biz ve siz (vosotros) biçiminde vurgu sona kayar, kök değişmez: pienso ama pensamos.
3. e → ie: pensar, cerrar, empezar, entender, preferir.
4. o → ue: dormir, volver, costar, encontrar, almorzar; "jugar" da u → ue olur.
5. e → i: yalnız "-ir" fiillerinde görülür: pedir, repetir, servir, vestir.
6. Sonlar düzenlidir; değişen yalnız kökteki sesli harftir.
7. Hangi fiilin değiştiği mastardan anlaşılmaz; sözlükteki (ie), (ue), (i) işaretiyle öğrenilir.

Sonraki derse köprü

Kök değişimi, İspanyolcanın düzenden ilk küçük sapmasıydı ve bir kurala bağlıydı. Sıradaki derste kurala tam uymayan dört temel fiil var: "ir" (gitmek), "hacer" (yapmak), "poder" (-ebilmek) ve "querer" (istemek). Bu fiillerin bir kısmı yalnız "yo" biçiminde beklenmedik bir şekle bürünüyor, biri ise tanıdık hiçbir kökü korumuyor; ikisinde de bu derste öğrendiğin kök değişimini yeniden tanıyacaksın.