Zor sessizler: j, g, h (h okunmaz!)

Kanca

Meksika'nın adı İspanyolcada "México" diye yazılır, ama bir Meksikalı onu [ME-hi-ko] diye söyler. Ortadaki "x" burada [ks] okunmaz; dilin arkasında sürtünen, hırıltılı bir "h" olarak çıkar. Aynı ses "Oaxaca" ve "Texas" gibi yer adlarında da duyulur. Bu yazım eski İspanyolcadan kalmıştır; bugün aynı sesi yazmak için çoğunlukla "j" kullanılır.

Bu küçük örnek, bu dersin üç harfinin ortak derdini gösteriyor: İspanyolcada bir ses birden fazla harfle yazılabilir, bir harf de hiç ses vermeyebilir. "J", "g" ve "h" Türkçe konuşanın gözünü en çok yanıltan üç sessizdir. Bu derste her birinin sesini, hangi durumda değiştiğini ve Türkçe alışkanlığın seni nerede yanlış yöne ittiğini tek tek göreceksin.

Anlatım

"H": yazıda var, seste yok

İspanyolcada "h" harfi okunmaz; kelimenin başında da ortasında da sessizdir. "Hermano" (erkek kardeş) [er-MA-no], "hijo" (oğul) [İ-ho], "ahora" (şimdi) [a-O-ra], "prohibido" (yasak) [pro-i-Bİ-do] diye söylenir. Kelimenin ortasındaki "h" iki sesliyi birbirinden ayırıyormuş gibi görünse de sese hiçbir şey katmaz; "ahora" tam olarak "aora" gibi duyulur.

Bu harf neden yazılıyor? Çünkü kelimelerin tarihini taşır. "Hijo" Latincedeki "filius" kelimesinden gelir; baştaki "f" zamanla "h"ye, o da sessizliğe dönüşmüştür ama yazıda iz olarak kalmıştır. Bugün "h", sesini kaybetmiş bir tarih işaretidir.

"H" harfinin ses verdiği tek yer "ch" ikili harfidir ve orada da kendi sesini değil, birleşimin sesini taşır: "chico" [Çİ-ko]. Bir de "hámster" gibi birkaç yabancı kökenli kelimede "h" hafif bir nefesle söylenebilir; bunlar istisnadır ve gündelik kelimelerde karşına nadiren çıkar.

"J": boğazın arkasından bir "h"

"J" harfi, dilin arkası yumuşak damağa yaklaşırken havanın sürtünerek geçmesiyle çıkan bir sestir. Dilbilimde buna art damak sesi (sonido velar) denir. "Jugo" (meyve suyu) [HU-go], "ajo" (sarımsak) [A-ho], "naranja" (portakal) [na-RAN-ha], "joven" (genç) [HO-ben] kelimelerinde bu sesi duyarsın.

Türkçenin standart söyleyişinde bu sesin tam karşılığı yoktur. Türkçedeki "h" daha önde, gırtlakta oluşur ve daha yumuşaktır. İspanyolcadaki "j"yi bulmak için Türkçe "h"yi söyle, sonra dilinin arkasını yukarı kaldırıp sesi hafifçe hırıltılı hâle getir. Kur'an okumayı bilenler Arapçadaki "hı" harfini tanır; "j" o sese yakındır.

Bu ses bölgeden bölgeye değişir. İspanya'nın çoğunda oldukça sert ve hırıltılıdır. Karayipler'de, Kolombiya'da ve Orta Amerika'nın bir kısmında ise yumuşar ve Türkçedeki "h"ye yaklaşır. İki söyleyiş de anlaşılır; köşeli parantezde bu sesi büyük ya da küçük "h" ile gösteriyoruz.

"G": iki sesi olan harf

"G" harfi yanındaki sesliye göre iki farklı ses verir. "A, o, u" önünde ve sessiz bir harften önce Türkçedeki "g" gibidir: "gato" (kedi) [GA-to], "gordo" (şişman) [GOR-do], "gusto" (zevk) [GUS-to], "grande" (büyük) [GRAN-de]. "E" ya da "i" gelince sesi değişir ve "j"nin sesiyle birebir örtüşür: "gente" (insanlar) [HEN-te], "gigante" (dev) [hi-GAN-te].

"E" ya da "i" önünde Türkçedeki "g" sesini istiyorsan araya "u" girer: "guerra" (savaş) [GE-rra], "guitarra" [gi-TA-rra]. Bu "u" okunmaz; okunacağı zaman üstünde iki nokta taşıdığını önceki dersten biliyorsun.

Bir incelik daha var. İki sesli arasında kalan "g" daha yumuşak söylenir; dil damağa tam değmez, hafifçe sürtünür. "Agua" (su) [A-gua], "lago" (göl) [LA-go] kelimelerinde bunu duyarsın. Ama bu yumuşama "g"yi silmez: Türkçedeki "ğ" gibi yutulmaz, hafif de olsa bir "g" duyulur.

Özetle "g" için iki soru sor: yanındaki sesli ne, ve iki sesli arasında mı? Bu iki sorunun cevabı hangi sesi söyleyeceğini söyler.

Bir ses, iki yazım

Tablonun ikinci ve son satırına bak: "je" ile "ge", "ji" ile "gi" aynı okunur. "Jefe" (şef, patron) ile "gente" aynı sesle başlar; "jirafa" (zürafa) ile "girasol" (ayçiçeği) da öyle. Yazıdan sese giderken sorun yok, sesten yazıya giderken seçim var; H.4'teki kuralın bir örneği bu. Bir kelimeyi gördüğünde nasıl okuyacağını bilirsin, ama duyduğun bir kelimeyi "j" ile mi "g" ile mi yazacağını ancak kelimeyi tanıyarak öğrenirsin.

Türkçe ile karşılaştırma

J, g ve h Türk alfabesinde de var ve sorunun kaynağı tam olarak bu. Göz tanıdık bir harf gördüğünde ağız ona Türkçedeki sesini verir. Türkçede "h" her yerde okunur, "j" "jale"deki yumuşak sestir, "g" ise hiçbir koşulda "h"ye dönüşmez. İspanyolcada ise her biri Türkçe konuşanın beklemediği bir yol tutar.

"H" harfinde Türkçe ile İspanyolca tam tersidir. Türkçede "h" okunmazsa kelime bozulur ya da başka bir kelimeye dönüşür: "hal" ile "al" farklı kelimelerdir. İspanyolcada "h" okunursa kelime bozulur: [her-MA-no] diye söylenen bir "hermano", İspanyol kulağına yabancı gelir. Yani Türkçede bilinçli bir çaba istemeyen şey, İspanyolcada bilinçli bir bastırma ister.

"J" harfinde ise Türkçedeki ses hiç işe yaramaz. Türkçedeki "j" sesi İspanyolcanın standart söyleyişinde yoktur; yalnız Arjantin ve Uruguay'da "ll" ve "y" harfleri ona yakın okunur. İspanyolca "j" gördüğünde Türkçe "j"yi tamamen unutmak ve onu bir "h" türü gibi düşünmek gerekir. "G" harfinde ise Türkçe alışkanlık yarı yarıya doğrudur: "a, o, u" önünde işe yarar, "e, i" önünde yanıltır. Türkçede "gel", "git" kelimelerindeki "g"nin yumuşak ve önde oluşan bir ses olduğunu düşünürsen, İspanyolcadaki "gente"nin bambaşka bir ses taşıması şaşırtıcı değildir.

Örnekler

Her cümlede "h" harflerini sustur, "j" ve "ge, gi" seslerini boğazın arkasından söyle.

Üçüncü örnekte "hijo", "juega" ve "jardín" art arda geliyor. İlkinde "h" sessiz, ikinci ve üçüncüde "j" sesli: yazıda benzer görünen başlangıçlar üç ayrı iş görüyor. Bu cümleyi yavaşça, her kelimenin ilk sesine dikkat ederek üç kez söyle.

Örnek diyalog

Hande, Guadalajara'da bir pazarda meyve alıyor. Satıcının adı Jorge.

Satıcının adı "Jorge" iki "j sesi" taşır: biri "j" harfiyle, öteki "ge" hecesiyle yazılır, ikisi de aynı okunur: [HOR-he]. Hande'nin kendi adı ise ilginç bir ters durum yaratır: Jorge onu okurken "h" harfini İspanyolca alışkanlıkla susturup [AN-de] diyebilir. Türkçe bir adı İspanyolca konuşan birine söylerken bu küçük farkı bilmek, düzeltmeyi kibarca yapmanı kolaylaştırır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "hijo" [İ-ho], "gente" [HEN-te], "gato" [GA-to], "jugo" [HU-go]. "h" okunmaz; "j" ve "e" önündeki "g" aynı art damak sesini verir; "a" önündeki "g" Türkçedeki gibidir.
2. Aynı değil. "Guerra" [GE-rra] Türkçedeki "g" ile başlar, çünkü "gue" hecesinde "u" okunmaz ve "g"yi sert tutar. "Gente" [HEN-te] ise "j" sesiyle başlar, çünkü "e" önündeki "g" bu sesi verir.
3. Yazım kelimenin tarihine bağlıdır; ses aynı olsa da iki harf farklı kökenlerden gelir. Hangisiyle yazıldığını kelimeyi görerek ve kelime defterine yazılışıyla not ederek öğrenirsin.
4. "México"daki "x", "j" ile aynı art damak sesini verir: [ME-hi-ko]. Bu eski bir yazımdır; bugün aynı ses çoğunlukla "j" harfiyle yazılır.

Özet kartı

1. "H" hiçbir yerde okunmaz: hola [O-la], ahora [a-O-ra], prohibido [pro-i-Bİ-do]. Yalnız "ch" birleşiminde ses verir.
2. "J" boğazın arkasından gelen bir "h"dir (art damak sesi): jugo [HU-go], ajo [A-ho]; Türkçedeki "j" sesiyle ilgisi yoktur.
3. "J" sesi İspanya'da sert, Karayipler'de ve Kolombiya'da yumuşaktır; ikisi de doğrudur.
4. "G", "a, o, u" önünde ve sessizden önce Türkçedeki gibi, "e, i" önünde "j" sesiyle okunur: gato, gente.
5. "Gue, gui" hecelerinde "u" okunmaz ve "g" sert kalır: guerra, guitarra.
6. İki sesli arasındaki "g" yumuşar ama yutulmaz: agua, lago.
7. "Je/ge" ve "ji/gi" aynı okunur; hangisiyle yazıldığı kelimeyle birlikte öğrenilir. "México"daki "x" de bu sesi verir.

Sonraki derse köprü

Bu derste Arjantin'deki "ll" ve "y" söyleyişinin Türkçedeki "j"ye yaklaştığını not ettik. Sıradaki ders o harflere ve iki kardeşine ayrılıyor: çoğu yerde aynı okunan "ll" ile "y"nin ne zaman ve nerede ayrıştığını, "ñ" harfinin "ni" yazımından neden farklı olduğunu ve Türkçede hiç bulunmayan titrek "rr" sesini adım adım nasıl çıkaracağını göreceksin.