Düzenli -ar fiilleri

Kanca

Barselona'da bir dil buluşmasında Nuria sana soruyor: "¿Dónde trabajas?" Nerede çalışıyorsun? Cevabın hazır: "Trabajo en un hotel." Otelde çalışıyorum. İki cümlede de aynı fiil var, "trabajar" (çalışmak), ama sonları farklı: soru "-as", cevap "-o" ile bitiyor. Bu iki küçük son, kimin çalıştığını söylemeye yetiyor; "yo" ya da "tú" demene gerek kalmıyor.

İspanyolca fiillerin büyük çoğunluğu mastar hâlinde "-ar" ile biter ve bunların çoğu aynı düzenli kalıpla çekilir. Bu kalıbı bir kez öğrendiğinde yüzlerce fiili kullanabilirsin. Bu derste "-ar" fiillerinin şimdiki geniş zamanda nasıl çekildiğini, bu zamanın hangi anlamları taşıdığını ve Türkçedeki kişi eklerinin İspanyolcada nasıl bir karşılık bulduğunu öğreneceksin.

Anlatım

Mastar, kök ve son

İspanyolca bir fiilin sözlükteki biçimine mastar (infinitivo) denir. Türkçedeki "-mak, -mek" gibi, İspanyolca mastarlar da üç sondan biriyle biter: "-ar" ("hablar", konuşmak), "-er" ("comer", yemek) ya da "-ir" ("vivir", yaşamak). Bu derste yalnız ilk gruba, "-ar" fiillerine bakıyoruz.

Bir fiili çekmek için mastar sonunu atarsın ve geriye kök kalır: "hablar" → "habl-". Sonra bu köke kimin yaptığını gösteren bir son eklersin: "habl-o" (konuşuyorum), "habl-as" (konuşuyorsun). Kök hiç değişmez; değişen yalnız sondur.

Altı son

"-ar" fiillerinin şimdiki zamanda altı sonu vardır. "Hablar" fiiliyle:

Arjantin ve Uruguay'daki "vos" ile son "-ás" olur ve vurgu sona kayar: "vos hablás". Bu sonları bir kez ezberlediğinde, "trabajar" (çalışmak), "estudiar" (okumak, ders çalışmak), "cocinar" (yemek pişirmek), "escuchar" (dinlemek), "mirar" (bakmak), "comprar" (satın almak), "viajar" (yolculuk etmek), "llegar" (varmak) ve "necesitar" (ihtiyaç duymak) gibi yüzlerce fiile aynı sonları takabilirsin: "trabajo, trabajas, trabaja…".

Vurguya dikkat et. Tekil biçimlerde ve üçüncü çoğulda vurgu kökte kalır: "HA-blo", "HA-blas", "HA-blan". "Nosotros" biçiminde sona kayar: "ha-BLA-mos". "Vosotros" biçiminde de sonda durur; "s" ile biten bir kelimede son hece vurgulandığı için çizgi yazılır: "ha-BLAIS".

Sonlar zamiri gereksiz kılar

A1.13'te zamirlerin çoğu zaman düştüğünü söylemiştik; sebebi bu tablodur. "Hablo" yalnız "yo" ile, "hablamos" yalnız "nosotros" ile kullanılabilir. Son, kişiyi zaten gösterdiği için zamir bilgi taşımaz ve atılır: "Hablo turco" (Türkçe konuşuyorum).

Tek belirsiz son "-a"dır: "habla" hem "él", hem "ella", hem de "usted" için kullanılır. Bu yüzden üçüncü kişide, kimin kastedildiği bağlamdan anlaşılmıyorsa zamir eklenir: "Ella habla francés" (O, kadın olan, Fransızca konuşuyor).

Bu zaman ne anlatır?

İspanyolcadaki şimdiki zaman (presente) Türkçenin iki zamanını birden karşılar. Alışkanlıkları ve genel doğruları anlatır, yani Türkçedeki geniş zamanı: "Trabajo en un banco" (Bir bankada çalışırım, çalışıyorum). Şu anda olan şeyleri de anlatır, yani Türkçedeki "-yor"u: "¿Qué miras?" (Neye bakıyorsun?).

Üçüncü bir kullanımı daha vardır: yakın ve kesinleşmiş gelecek. "Mañana viajo a Lima" (Yarın Lima'ya gidiyorum). Türkçede de "Yarın gidiyorum" diyebildiğin için bu kullanım sana tanıdık gelecek.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe ile İspanyolca kişiyi aynı yerde, fiilin sonunda gösterir. Türkçede "konuş-uyor-um" kelimesinde "-um" kişiyi, İspanyolcada "habl-o" kelimesinde "-o" kişiyi söyler. İki dil de bu sayede zamiri atabilir. İspanyolca fiil sisteminin Türkçe konuşana en rahat gelen yanı da budur: kişiyi fiilin sonunda aramak zaten bir alışkanlıktır.

Fark, eklerin nasıl dizildiğindedir. Türkçede kök sabit kalır ve ekler arka arkaya eklenir: zaman eki, sonra kişi eki ("konuş-uyor-um", "konuş-ur-um"). İspanyolcada ise tek bir son hem kişiyi hem zamanı birlikte taşır: "-o" aynı anda "ben" ve "şimdiki zaman" demektir. Bu yüzden İspanyolcada zamanı değiştirmek, sonun tamamını değiştirmek anlamına gelir; bunu geçmiş zaman derslerinde göreceksin.

Anlamda da önemli bir fark var. Türkçede "konuşuyorum" ile "konuşurum" farklı zamanlardır; İspanyolca şimdiki zaman ikisini tek biçimle karşılar: "hablo". Türkçe konuşan, "-yor" için ayrı bir yapı aramaya eğilimlidir ve "estoy" ile çekimli fiili yan yana getirir. İspanyolcada böyle bir yapı yoktur; "-yor" anlamı için de "hablo" yeterlidir. Şu anda sürmekte olan eylemi vurgulayan ayrı bir yapıyı A2 seviyesinde göreceksin.

Örnekler

Her cümlede fiilin sonuna bak ve kimin yaptığını zamir olmadan bul.

Sekizinci örnekte fiil şu anı, dördüncü ve altıncıda alışkanlığı, yedincide ise yakın geleceği anlatıyor; hepsi aynı zamanla kurulmuş. Üçüncü örnekte "estudia" üçüncü kişi, ama özne ("mi hermana") zaten söylendiği için zamir gerekmiyor.

Örnek diyalog

Efe, Barselona'daki bir dil buluşmasında mimarlık öğrencisi Nuria ile tanışıyor.

Diyalogdaki fiillerin hepsi "-ar" grubundan: "trabajar", "estudiar", "hablar", "practicar", "pagar". Efe'nin son cümlesinde "yo" söyleniyor, çünkü Efe kahveyi kimin ödeyeceğini vurguluyor; öteki cümlelerde zamire gerek kalmıyor. Nuria'nın Katalanca sorusu da yerinde: Barselona'nın bulunduğu Katalonya'da Katalanca, İspanyolcayla birlikte resmî dildir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. cocino, cocinas, cocina, cocinamos, cocináis, cocinan.
2. "Nosotros estudiamos inglés." "¿Tú trabajas hoy?" "Ellos viajan en verano."
3. "Mañana llego a Madrid." Şimdiki zaman yakın ve kesinleşmiş geleceği de anlatır.
4. "Escucho música." Şimdiki zaman "-yor" anlamını taşır; "estoy" eklenmez.

Özet kartı

1. Mastar "-ar, -er, -ir" ile biter; çekim için mastar sonu atılır ve köke kişi sonu eklenir: habl-ar → habl-o.
2. "-ar" sonları: -o, -as, -a, -amos, -áis, -an; "vos" ile "-ás".
3. Tekilde ve "ellos" biçiminde vurgu kökte (HA-blo), "nosotros" ve "vosotros" biçiminde sonda (ha-BLA-mos, ha-BLAIS).
4. Sonlar kişiyi gösterdiği için zamir çoğunlukla düşer; yalnız belirsiz "-a" sonunda ya da vurgu gerektiğinde söylenir.
5. Şimdiki zaman alışkanlığı, şu anı ve yakın geleceği birlikte anlatır: Trabajo aquí, ¿Qué miras?, Mañana viajo.
6. Türkçedeki "-yor" için ayrı bir yapı gerekmez; "estoy" + çekimli fiil yanlıştır.
7. Sık "-ar" fiilleri: hablar, trabajar, estudiar, cocinar, escuchar, mirar, comprar, viajar, llegar, necesitar.

Sonraki derse köprü

"-ar" fiilleri İspanyolcanın en büyük grubu, ama "comer" (yemek) ve "vivir" (yaşamak) gibi fiiller başka sonlarla çekilir. Sıradaki derste "-er" ve "-ir" fiillerine geçiyoruz: bu iki grubun sonlarının neden neredeyse tamamen aynı olduğunu, yalnız "nosotros" ve "vosotros" biçimlerinde nasıl ayrıldıklarını ve "-ar" sonlarıyla nerede karıştırıldıklarını göreceksin.