Tener fiili: sahip olmak ve yaş söylemek

Kanca

Patagonya'da uzun bir yürüyüşün sonundasın. Rüzgâr sertleşti, güneş batmak üzere. Yol arkadaşın Sofía dönüp soruyor: "¿Tienes frío?" Üşüyor musun? Biraz sonra bir soru daha: "¿Tienes hambre?" Aç mısın? İki soruda da Türkçede bir fiil ("üşümek") ya da bir sıfat ("aç") kullanırdın. İspanyolca ise ikisini de aynı fiille, "sahip olmak" anlamına gelen "tener" ile soruyor: kelimesi kelimesine "soğuğun var mı?", "açlığın var mı?".

"Tener" İspanyolcanın en çok kullanılan fiillerinden biridir ve işi yalnız sahip olmak değildir. Yaş söylerken, bedenin ve ruhun pek çok hâlini anlatırken, bir şey yapmak zorunda olduğunu söylerken hep bu fiile başvurulur. Bu derste "tener"in düzensiz çekimini, sahiplik ve yaş cümlelerini ve Türkçede fiille söylediğin durumların İspanyolcada nasıl "tener + isim" hâline geldiğini öğreneceksin.

Anlatım

Çekim

"Tener" düzensiz bir fiildir, ama düzensizliği tahmin edilebilir bir yol izler. "Yo" biçimi "-go" ile biter: "tengo". Vurgunun kök hecesine düştüğü biçimlerde "e" harfi "ie" olur: "tienes", "tiene", "tienen". Vurgunun sona kaydığı "nosotros" ve "vosotros" biçimlerinde ise kök "ten-" olarak kalır: "tenemos", "tenéis".

Bu "e → ie" değişimi yalnız "tener"e özgü değildir; aynı değişimi gösteren başka fiilleri bu seviyenin fiil modülünde toplu olarak göreceksin. Şimdilik "tener"in altı biçimini ezberlemen yeter.

Sahiplik

"Tener"in temel anlamı sahip olmaktır: "Tengo una hermana y un gato" (Bir kız kardeşim ve bir kedim var), "¿Tienes tiempo?" (Vaktin var mı?), "Tenemos una casa en el campo" (Kırda bir evimiz var). Sahiplik, maddi şeylerin yanında akrabalık, zaman ve fikir gibi soyut şeyleri de kapsar: "Tengo una idea" (Bir fikrim var).

Olumsuz cümlede, sayısı önemsiz tek bir şeyden söz ediyorsan A1.17'deki kuralı hatırla: artikel çoğunlukla düşer. "No tengo coche" (Arabam yok), "¿Tienes hermanos?" (Kardeşin var mı?).

Yaş

İspanyolca yaşı, kişinin biriktirdiği yıllar olarak sayar: "Tengo treinta años" dendiğinde söylenen şey, harfiyen "otuz yılım var"dır. Soru da aynı fiille kurulur: "¿Cuántos años tienes?" (Kaç yaşındasın?), resmî konuşmada "¿Cuántos años tiene usted?". Bir başkasının yaşı için üçüncü kişi kullanılır: "Mi abuelo tiene ochenta años" (Dedem seksen yaşında).

A1.19'da yaşın "ser" ile söylenmediğini not etmiştik. Bunun sebebi burada netleşiyor: İspanyolca yaşı bir kimlik ya da hâl olarak değil, biriktirilen yıllar olarak görür. Sayıları bu seviyenin bir sonraki modülünde öğreneceksin; o zamana kadar "veinte" (yirmi), "treinta" (otuz) gibi birkaç sayıyla idare edebilirsin.

Beden ve ruh hâlleri: "tener + isim"

Türkçede fiille ya da sıfatla anlattığın bazı durumlar İspanyolcada "tener" ile bir ismin birleşmesiyle kurulur. En sık kullanılanlar şunlardır: "tener hambre" (acıkmak, aç olmak), "tener sed" (susamak), "tener frío" (üşümek), "tener calor" (sıcaklamak), "tener sueño" (uykusu gelmek), "tener miedo" (korkmak), "tener prisa" (acelesi olmak) ve "tener razón" (haklı olmak).

Bu yapılarda arkadaki kelime bir isim olduğu için onu güçlendirmek istediğinde "muy" (çok) değil, "mucho" ya da "mucha" kullanırsın ve bu kelime ismin cinsiyetine uyar: "Tengo mucho frío" (Çok üşüyorum), "Tengo mucha sed" (Çok susadım). "Hambre" dişi bir isimdir ama A1.16'daki "el agua" kuralı yüzünden "el hambre" diye yazılır; güçlendirirken yine dişi biçim gelir: "Tengo mucha hambre" (Çok acıktım).

Zorunluluk: "tener que"

"Tener", arkasına "que" ve bir fiilin mastar biçimi gelince "-mek zorunda olmak" anlamı kazanır: "Tengo que trabajar" (Çalışmak zorundayım), "Tenemos que volver" (Dönmemiz gerekiyor). Bu yapı gündelik konuşmada çok sık kullanılır ve fiil çekimini bilmeden de işine yarar, çünkü arkadaki fiil hep mastar biçiminde kalır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede sahiplik bir fiille değil, "var" kelimesi ve iyelik ekiyle kurulur: "Bir kedim var", "Vaktin var mı?" İspanyolcada ise sahip olan kişi fiilin öznesidir: "Tengo un gato" (kelimesi kelimesine "bir kediye sahibim"). Türkçedeki "var" cümlesini İspanyolcaya aktarırken sahip olan kişiyi fiilin sonuna, "tengo", "tienes" biçimine taşıman gerekir.

Yaşta iki dil tamamen farklı bir resim çizer. Türkçede yaş bir yer ekiyle söylenir: "yirmi yaşındayım", yani "yirmi yaşın içindeyim". İspanyolcada ise yıllar sahip olunan bir şeydir: "tengo veinte años". Türkçe alışkanlık, "-dayım" ekini "estar" ya da "ser" ile karşılamaya iter ve "Estoy veinte años" gibi yanlış cümlelere yol açar.

Beden hâllerinde ise ilginç bir karışım görülür. Türkçe "acıktım", "susadım", "üşüyorum" gibi durumları fiille söyler, ama "uykum var" ve "acelem var" gibi bazılarını tam da İspanyolca gibi "var" ile kurar. "Uykum var" ile "Tengo sueño", "Acelem var" ile "Tengo prisa" yapı olarak birebir örtüşür. Bu iki kalıptan yola çıkarak ötekileri de aynı biçimde düşünebilirsin: İspanyolcada açlık da, susuzluk da, soğuk da "sahip olunan" bir şeydir.

Örnekler

Her cümlede "tener"in sahiplik mi, yaş mı, bir hâl mi, yoksa zorunluluk mu anlattığını belirle.

Dördüncü örnekte "hambre" dişi olduğu için "mucha" kullanılıyor; "muy hambre" yanlıştır, çünkü "muy" sıfatları güçlendirir, isimleri değil. Altıncı örnek Türkçeyle yapı olarak birebir örtüşüyor: "acelemiz var". Son örnekte "tener que" bir zorunluluğu anlatıyor ve arkasındaki "trabajar" mastar biçiminde kalıyor.

Örnek diyalog

Mert ile Şilili arkadaşı Sofía, Patagonya'daki bir yürüyüş parkurunun sonunda dinleniyor.

Bu kısa konuşmada "tener" neredeyse her cümlede başka bir iş görüyor: açlık ve susuzluk ("tengo hambre", "tengo sed"), sahiplik ("tengo dos sándwiches"), soğuk ("¿tienes frío?"), zorunluluk ("tenemos que volver") ve haklılık ("tienes razón"). Sofía'nın "Aquí tienes" demesi de kalıplaşmış bir kullanımdır: bir şeyi uzatırken söylenir ve Türkçedeki "Buyur" karşılığıdır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Yo tengo un perro." "¿Tú tienes hermanos?" "Nosotros tenemos prisa."
2. "¿Cuántos años tienes?" — "Tengo veinte años." Yaş "tener" ile söylenir.
3. "Tengo mucha sed." ("sed" dişi olduğu için "mucha") ve "Tengo sueño."
4. Birinci hata fiil: açlık "tener" ile söylenir. İkinci hata güçlendirme: "hambre" bir isimdir ve "mucha" alır. Doğrusu: "Tengo mucha hambre."

Özet kartı

1. "Tener" çekimi: tengo, tienes, tiene, tenemos, tenéis, tienen; vurgulu kökte "e" → "ie".
2. Sahiplik: Tengo una hermana, ¿Tienes tiempo?; olumsuzda tek şeyde artikel düşer: No tengo coche.
3. Yaş, biriktirilen yıllar olarak "tener" ile sayılır: ¿Cuántos años tienes? — Tengo treinta años.
4. Beden ve ruh hâlleri "tener + isim": hambre, sed, frío, calor, sueño, miedo, prisa, razón.
5. Bu isimler "muy" değil "mucho/mucha" ile güçlenir: Tengo mucha hambre, Tengo mucho frío.
6. "Tener que + mastar" zorunluluk anlatır: Tengo que trabajar.
7. Türkçedeki "uykum var", "acelem var" yapısı İspanyolcanın "tengo sueño", "tengo prisa" kalıbıyla örtüşür.

Sonraki derse köprü

Bu derste "var" kelimesini sahiplik için kullandık: "bir kedim var", "vaktin var mı?". Ama Türkçede "var" bir de sahibi olmayan varlığı anlatır: "Yakında bir banka var", "Masada kitap var". İspanyolcada bu ikinci "var" için bambaşka bir kelime kullanılır. Sıradaki ders "hay" kelimesine ayrılıyor: bir şeyin var olduğunu nasıl söylediğini, tekil ve çoğulda neden hiç değişmediğini ve "Hay un banco" ile "El banco está aquí" cümlelerinin neden farklı fiiller istediğini göreceksin.