Sesli harfler: a, e, i, o, u (hep aynı okunur)

Kanca

İngilizce bilen biri "banana" kelimesini söylediğinde üç "a" harfinin üçü de farklı duyulur: biri net, ikisi neredeyse yutulmuş. Aynı kelimeyi bir Madridli söylediğinde üç "a" da aynı açıklıkta, aynı netlikte çıkar: [ba-NA-na]. İspanyolcada bir sesli harf, kelimenin neresinde durursa dursun, vurgu alsın ya da almasın, sesini değiştirmez.

Bu, Türkçe konuşan için hem tanıdık hem de tuzaklı bir durum. Tanıdık, çünkü Türkçede de sesliler çoğunlukla yazıldığı gibi okunur. Tuzaklı, çünkü İspanyolca iki sesliyi yan yana getirmeyi çok sever ve Türkçe konuşanın kulağı buna alışık değildir. "Bueno" kelimesi iki hece mi, üç hece mi? Bu dersin sonunda cevabı hem bileceksin hem de ağzınla doğru söyleyeceksin.

Anlatım

Beş ses, beş harf

İspanyolcada yazılan beş sesli harf, a, e, i, o ve u, beş sesi gösterir ve her harf yalnız bir sese karşılık gelir. "A" ağız açık, dil aşağıda söylenir: "casa" [KA-sa]. "E" Türkçedeki "el" kelimesinin sesine yakındır: "mesa" [ME-sa]. "I" dudaklar hafifçe gerilerek, Türkçedeki "i" gibi: "sí" [si]. "O" dudaklar yuvarlanarak: "todo" [TO-do]. "U" dudaklar öne uzatılarak, Türkçedeki "u" gibi: "uno" [U-no].

Bu seslerin hiçbiri uzatılmaz ve hiçbiri başka bir sese kaymaz. İngilizcedeki gibi "o" harfinin sonuna bir "u" eklenmez, "e" harfi "ey"e dönüşmez. Bir İspanyol "no" dediğinde kısa ve kesik bir [no] duyarsın, İngilizcedeki [nou] gibi uzayan bir ses değil.

Vurgusuz hece silikleşmez

İngilizcede ve bazı başka dillerde vurgu almayan hecenin seslisi zayıflar, belirsiz bir "ı" sesine döner. İspanyolcada bu olmaz. "Chocolate" kelimesini düşün: İspanyolca söyleyişte dört hece de tam söylenir, [ço-ko-LA-te]. Son hecedeki "e" vurgusuzdur ama "mesa"daki "e" kadar açık ve net çıkar.

Bu kural sana büyük bir kolaylık sağlar: bir kelimeyi yazılışından hecelediğinde, her heceyi aynı özenle söylemen yeter. Vurgu yalnız bir heceyi biraz daha güçlü ve biraz daha uzun kılar; öteki hecelerin sesini değiştirmez.

İki sesli yan yana: diptongo

İspanyolcada sesliler iki gruba ayrılır. A, e ve o açık sesliler (vocales abiertas) sayılır; i ve u ise kapalı sesliler (vocales cerradas). Bir kapalı sesli bir açık sesliyle yan yana geldiğinde, ikisi tek bir hecede kaynaşır. Buna diptongo denir.

"Bueno" kelimesinde "u" kapalı, "e" açıktır; ikisi birleşir ve kelime iki hece olur: [BUE-no]. "Bien" [byen] tek hecedir. "Ciudad" (şehir) kelimesinde iki kapalı sesli, "i" ile "u", yan yana gelir ve onlar da kaynaşır: [syu-DAD]. "Aire" (hava) [AY-re], "hoy" (bugün) [oy] kelimelerinde ise kapalı sesli sondadır ve yine tek hece oluşur.

Diptongoda kapalı sesli kısalır ve kaymaya dönüşür. Okunuşlarda bunu "i" yerine "y", "u" yerine kısa bir "u" ile gösteriyoruz: "bien" [byen], "cuando" [KUAN-do]. Sesi ayrı bir hece gibi söylemek yerine, bir sonraki sesliye doğru hızla kaydırıyorsun.

İki açık sesli: hiato

İki açık sesli yan yana geldiğinde kaynaşmaz, ayrı hecelerde kalır. Buna hiato denir. "Leer" (okumak) iki hecedir: [le-ER]. "Poeta" (şair) üç hecedir: [po-E-ta]. "Caer" (düşmek) [ka-ER] diye söylenir.

Bir de özel bir durum var. Kapalı sesli vurgu alırsa kaynaşma bozulur ve bu vurgu yazıda gösterilir: "día" (gün) [Dİ-a] iki hecedir, "país" (ülke) [pa-İS] de öyle. Buradaki vurgu işaretini ve ardındaki kuralı A1.6'da ayrıntılı göreceksin. Şimdilik vurgulu "í" ya da "ú" gördüğünde kaynaşma olmadığını bilmen yeter.

Sessiz "u" ve iki noktalı "ü"

Önceki derste gördüğün ikili harfleri hatırla: "qu" ve "gu". Bunlarda "u" okunmaz; yalnız önündeki sessizin sesini düzenler. "Queso" (peynir) [KE-so], "guitarra" (gitar) [gi-TA-rra] diye söylenir.

"U"nun bu birleşimlerde okunması gerektiğinde üstüne iki nokta konur: "pingüino" (penguen) [pin-GUİ-no], "vergüenza" (utanç) [ber-GUEN-sa]. Bu iki noktaya diéresis denir ve tek anlamı "bu u'yu oku" demektir. Dikkat: İspanyolcadaki "ü" Türkçedeki ü sesi değildir; düz bir [u] olarak okunur.

Son olarak "y" harfi kelime sonunda sesli gibi davranır: "hoy" [oy], "muy" (çok) [muy], "y" (ve) [i]. Tek başına duran "y", Türkçedeki "i" gibi okunur.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede sesliler de büyük ölçüde yazıldığı gibi okunur ve vurgusuz hecede silikleşmez; bu açıdan iki dil aynı çizgidedir. Asıl fark, iki seslinin yan yana gelişinde ortaya çıkar. Türkçe, öz kelimelerinde iki sesliyi yan yana getirmekten kaçınır. Bir ek sesliyle biten bir kelimeye eklenirken araya bir sessiz girer: "kapı-y-ı", "su-y-u", "araba-s-ı". Dilbilgisi kitaplarında buna kaynaştırma harfi denir.

İspanyolca bunun tersini yapar: sesliler yan yana gelir ve çoğu zaman tek hecede birleşir. Türkçe konuşanın ağzı bu yüzden farkında olmadan araya bir kaynaştırma sesi sokma eğilimindedir. "Bueno" kelimesi "buveno" ya da "buyeno" gibi, "día" kelimesi "diya" gibi söylenir. İlk hata kelimeye fazladan bir hece ekler, ikincisi ise çoğu zaman anlaşılır ama İspanyol kulağına yabancı gelir.

"Saat", "şiir", "maaş" gibi Türkçeye başka dillerden gelmiş kelimelerde yan yana sesliler görülür, ama Türkçe bunları çoğunlukla iki ayrı hece olarak söyler: "sa-at", "şi-ir", "ma-aş". İspanyolcada ise "ciudad" ya da "bueno" gibi kelimelerde yan yana sesliler tek hecede kaynaşır. Burada yeni bir alışkanlık kazanman gerekiyor: kapalı sesliyi ayrı bir hece gibi değil, bir sonraki sesliye doğru hızlı bir geçiş gibi söylemek.

Örnekler

Her cümlede hece sayısına dikkat et; kaynaşan sesli çiftleri tek hecede söyle.

Son örneği yavaşça söyle ve hece say: "cho-co-la-te" dört, "bue-no" iki hece. Türkçedeki "çikolata" kelimesi de dört hecedir, ama son sesli farklıdır; İspanyolca "e" ile biter ve o "e" tam bir [e] olarak duyulmalıdır.

Örnek diyalog

Ece, Kolombiyalı arkadaşı Camilo ile çevrim içi bir ses alıştırması yapıyor.

Ece'nin ilk denemesi üç hece, doğrusu iki hece. "Bueno" kelimesi aynı zamanda gündelik bir onay sözcüğüdür: bir konuşmanın başında ya da sonunda "Bueno..." demek Türkçedeki "Peki..." ya da "Neyse..." gibi kullanılır. Bu yüzden onu doğru söylemek, sık tekrar edeceğin bir kelimeyi baştan doğru öğrenmek demektir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "bueno" iki hece (bue-no), "ciudad" iki hece (ciu-dad), "leer" iki hece (le-er), "día" iki hece (dí-a). İlk ikisinde diptongo vardır; "leer"de iki açık sesli, "día"da vurgulu kapalı sesli kaynaşmayı engeller.
2. "Pingüino"da okunur, çünkü "ü" üzerindeki iki nokta (diéresis) okunması gerektiğini gösterir. "Guitarra"da okunmaz; "gu" ikili harfi "g" sesini düzenler.
3. Açık sesliler: a, e, o. Kapalı sesliler: i, u.
4. "Hoy" kelimesindeki "y" bir [i] sesi verir ve "o" ile kaynaşır: [oy]. Tek başına "y" (ve) [i] diye okunur.

Özet kartı

1. İspanyolcada beş sesli harf beş sese karşılık gelir ve her biri her kelimede aynı okunur.
2. Sesliler uzatılmaz, başka sese kaymaz; vurgusuz hecede bile silikleşmez: cho-co-la-te.
3. Açık sesliler a, e, o; kapalı sesliler i, u.
4. Kapalı ile açık ya da iki kapalı sesli tek hecede kaynaşır (diptongo): bue-no, bien, ciu-dad.
5. İki açık sesli ayrı hecede kalır (hiato): le-er, po-e-ta; vurgulu "í", "ú" da kaynaşmayı bozar: dí-a, pa-ís.
6. "qu" ve "gu" içindeki "u" okunmaz; "ü" okunur ama düz [u] sesidir: pin-güi-no.
7. Kelime sonundaki "y" sesli gibi davranır: hoy, muy; tek başına "y" (ve) [i] okunur.

Sonraki derse köprü

Bu derste "gu" ile "gü"nün farkına değindik, ama "g" harfinin kendisi hâlâ açıklanmayı bekliyor. Sıradaki ders Türkçe konuşanı en çok şaşırtan üç sessizi ele alıyor: yazıda duran ama hiç okunmayan "h", Türkçedeki "j"den bambaşka bir gırtlak sesi veren "j" ve "gente" ile "gato" arasında iki farklı ses taşıyan "g".