İsimlerde cinsiyet: erkek ve dişi isimler

Kanca

İspanyolcada bir masa dişidir, bir kitap erkek. Güneş erkektir, ay dişi. Bir el dişidir, ama bir gün erkek. Bu cümleler Türkçe konuşana tuhaf gelir, çünkü Türkçede bir masanın, bir kitabın ya da bir günün cinsiyeti olmaz. İspanyolcada ise her isim ya erkek (masculino) ya dişi (femenino) sayılır ve bu seçim, isimle birlikte kullanılan pek çok kelimeyi etkiler.

İyi haber şu: çoğu ismin cinsiyeti son harfinden tahmin edilebilir. Kötü haber: bu tahminin şaşırttığı birkaç önemli kelime var ve onlar gündelik hayatın en sık kelimeleri arasında. Bu derste cinsiyetin ne olduğunu ve ne olmadığını, hangi sonların güvenilir bir işaret verdiğini ve en sık rastlayacağın istisnaları öğreneceksin.

Anlatım

Dilbilgisel cinsiyet nedir?

İspanyolcadaki isim cinsiyeti biyolojik cinsiyet değildir; bir dilbilgisi sınıfıdır. "Mesa" (masa) dişi bir isimdir ama masanın dişi bir yanı yoktur; yalnız dilbilgisi onu dişi sınıfa koyar. Bu sınıflama Latinceden miras kalmıştır ve kelimenin anlamıyla çoğu zaman hiçbir ilgisi yoktur.

Cinsiyetin asıl önemi, isimle birlikte kullanılan kelimeleri belirlemesidir. İsmin önündeki artikel ("el" erkek, "la" dişi) ve ismi niteleyen sıfat, ismin cinsiyetine uyar: "el libro nuevo" (yeni kitap), "la silla nueva" (yeni sandalye). Artikelleri bu modülün ilerleyen derslerinde, sıfat uyumunu ise modülün sonunda ayrıntılı göreceksin; bu derste yalnız ismin kendi cinsiyetini tanımayı öğreniyorsun.

En güvenilir iki son: "-o" ve "-a"

Bir ismin cinsiyetini tahmin etmenin en kolay yolu son harfine bakmaktır. "-o" ile biten isimlerin büyük çoğunluğu erkektir: "el libro" (kitap), "el perro" (köpek), "el año" (yıl), "el vaso" (bardak). "-a" ile biten isimlerin büyük çoğunluğu dişidir: "la silla" (sandalye), "la casa" (ev), "la ventana" (pencere), "la puerta" (kapı).

Bu iki kural yeni bir kelimeyle karşılaştığında seni çoğu zaman doğru yere götürür. Ama "çoğu zaman" demek, her zaman demek değildir ve istisnalar tam da en sık kullanılan kelimeler arasında durur.

İstisnalar: kuralı bozan sık kelimeler

"-a" ile bittiği hâlde erkek olan önemli bir grup vardır. Bunların başında "el día" (gün) gelir. Ardından Yunancadan gelen ve "-ma" ile biten kelimeler gelir: "el problema" (sorun), "el idioma" (dil), "el tema" (konu), "el sistema" (sistem), "el programa" (program), "el clima" (iklim). Bunlara "el mapa" (harita) da eklenir.

"-o" ile bittiği hâlde dişi olan kelimeler daha azdır ama çok sık kullanılır. En önemlisi "la mano"dur (el). Bir de uzun kelimelerin kısaltılmış biçimleri vardır: "la foto" ("la fotografía"dan), "la moto" ("la motocicleta"dan). Bu kısaltmalar uzun biçimin cinsiyetini korur. İspanya'da "la radio" da dişidir.

Öteki sonlar

Bazı sonlar da güvenilir bir işaret verir. "-ción" ve "-sión" ile bitenler dişidir: "la canción" (şarkı), "la estación" (istasyon), "la televisión". "-dad" ve "-tad" ile bitenler de dişidir: "la ciudad" (şehir), "la universidad", "la libertad" (özgürlük). "-aje" ile bitenler ise erkektir: "el viaje" (yolculuk), "el garaje".

"-e" ile ya da başka bir sessizle biten isimlerde tahmin zorlaşır. "El coche" (araba) erkek, "la noche" (gece) dişidir; "el café" erkek, "la leche" (süt) dişidir; "el árbol" (ağaç) erkek, "la sal" (tuz) dişidir. Bu kelimelerin cinsiyetini son harfinden çıkaramazsın; kelimeyle birlikte öğrenmen gerekir.

İnsanlar ve hayvanlar

İnsanlar söz konusu olduğunda dilbilgisel cinsiyet çoğunlukla kişinin kendisine uyar. Birçok meslek ve rol "-o/-a" ile değişir: "el amigo / la amiga" (arkadaş), "el profesor / la profesora" (öğretmen). Bazı çiftler bambaşka kelimelerdir: "el padre / la madre" (baba / anne), "el hombre / la mujer" (adam / kadın).

Bazı kelimeler ise hiç değişmez; kimi kastettiğini yalnız artikel gösterir: "el estudiante / la estudiante" (öğrenci), "el turista / la turista". "-ista" ile biten kelime erkek için de "-ista" olarak kalır: bir erkek turiste "el turisto" denmez.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede isimlerin dilbilgisel cinsiyeti yoktur ve bu, Türkçe konuşan için İspanyolcanın en yeni kavramlarından biridir. Türkçede "masa" da "kitap" da aynı ekleri alır, aynı sıfatla nitelenir: "yeni masa", "yeni kitap". İspanyolcada ise sıfat bile ismin cinsiyetine göre değişir: "la mesa nueva", "el libro nuevo". Türkçe konuşan bu yüzden her yeni isimde bir soruyu daha sormaya alışmalıdır: bu kelime erkek mi, dişi mi?

Cinsiyetin anlamla ilgisi olmadığını görmek, onu öğrenmeyi kolaylaştırır. Cinsiyetli başka bir dil biliyorsan bunu hemen fark edersin: Almancada güneş dişidir (die Sonne), ay erildir (der Mond); İspanyolcada tam tersi, "el sol" erkek, "la luna" dişidir. Aynı nesneye iki dil farklı cinsiyet verebilir, çünkü cinsiyet nesnenin kendisinden değil, kelimenin tarihinden gelir.

Pratik bir sonuç çıkıyor: bir ismin cinsiyetini tahmin etmeye çalışmak yerine onu artikeliyle birlikte ezberlemek. H.5'te kelime defterine her ismin önüne artikelini yazmayı önermiştik; bu dersten sonra bu önerinin nedeni açık. "Mano" yerine "la mano", "día" yerine "el día" diye yaz ve öyle tekrar et.

Örnekler

Her cümlede ismin cinsiyetini son harfinden tahmin et, sonra artikelle ve sıfatla karşılaştır.

Üçüncü örnekte isim "-a" ile bittiği hâlde sıfat "-o" alıyor: "el día es largo". Dördüncü örnekte ismin erkek olduğunu artikel gösteriyor; "difícil" ise iki cinsiyette de aynı kalan bir sıfat. Beşinci örnekte ise tersi var: "mano" "-o" ile bitiyor ama sıfat "derecha" dişi. Yedinci örnekte "-e" ile biten iki isim farklı cinsiyette: "el coche" ve "la noche". Son örnekte "estudiante" değişmiyor; kimi kastettiğini "la" ve "nueva" gösteriyor.

Örnek diyalog

Aslı, pazar sabahı Madrid'in ünlü bit pazarı Rastro'da dolaşıyor ve bir tezgâhın önünde duruyor. Satıcı Paco'nun replikleri İspanya söyleyişiyle yazıldı.

Bu kısa alışverişte üç istisna yan yana geliyor. "Mapa" "-a" ile bitiyor ama erkek: Paco "el mapa" ve "un mapa antiguo" diyor. "Radio" ve "foto" "-o" ile bitiyor ama dişi: "la radio", "la foto". Aslı'nın her soruda artikeli doğru seçmesi, bu kelimeleri artikelleriyle öğrendiğini gösteriyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "El libro" (erkek), "la ventana" (dişi), "el día" (erkek, istisna), "la canción" (dişi, "-ción"), "el viaje" (erkek, "-aje").
2. Yunancadan gelen ve "-ma" ile biten kelimelerin çoğu İspanyolcada erkektir. Aynı gruptan: "el idioma", "el tema", "el sistema", "el programa".
3. Bulamazsın. İkisi de "-e" ile biter ama "el coche" erkek, "la noche" dişidir. "-e" ile biten isimlerin cinsiyeti kelimeyle birlikte öğrenilir.
4. "La profesora" (öğretmen "-a" alır) ve "la estudiante" ("estudiante" değişmez, farkı artikel gösterir).

Özet kartı

1. İspanyolcada her isim erkek ya da dişidir; bu dilbilgisel bir sınıftır, biyolojik cinsiyetle ilgisi yoktur.
2. Cinsiyet, isimle birlikte kullanılan artikeli ve sıfatı belirler: el libro nuevo, la silla nueva.
3. "-o" ile bitenler çoğunlukla erkek, "-a" ile bitenler çoğunlukla dişidir.
4. Önemli istisnalar: el día, el mapa, el problema, el idioma, el tema; la mano, la foto, la moto.
5. "-ción, -sión, -dad" dişi; "-aje" erkek; "-e" ve sessizle bitenler tahmin edilemez: el coche, la noche.
6. İnsanlarda cinsiyet çoğunlukla kişiye uyar: el amigo / la amiga; "estudiante" ve "-ista" değişmez: el/la turista.
7. İsmi her zaman artikeliyle öğren ve deftere öyle yaz: la mano, el día.

Sonraki derse köprü

Bu derste isimlerle hep tek tek çalıştık; ama pazarda ne bir harita ne de bir radyo alınır, çoğu zaman birkaç tane birden istenir. Sıradaki derste isimleri çoğula taşıyacağız: çoğul ekinin ne zaman yalnız "-s", ne zaman "-es" olduğunu, çoğul yapınca bazı kelimelerin yazısının neden değiştiğini ve bazı isimlerin çoğulda neden hiç değişmediğini göreceksin.