Kibar ifadeler: por favor, gracias, perdón

Kanca

Mexico City'de kalabalık bir metro istasyonundasın. Birine yol sormak için yaklaşırken "Lo siento" diyorsun; kadın endişeyle yüzüne bakıyor, bir şey mi oldu diye. Birkaç dakika sonra aceleyle birine çarpıyorsun ve "Perdón" diyorsun; adam gülümseyip "No pasa nada" (Bir şey olmaz) diyor. Sen de alışkanlıkla "De nada" diye karşılık veriyorsun ve adam şaşkın bir ifadeyle uzaklaşıyor.

Bu sahnelerdeki yanlışların hiçbiri kaba sayılmaz; sadece söz, durumuna oturmuyor. İspanyolcada özür dilemenin, dikkat çekmenin ve teşekküre karşılık vermenin her birinin kendi sözü vardır. Ders boyunca önce isteği yumuşatan ve teşekkür eden sözleri yerine oturtacak, ardından özür dilemenin ayrı yollarını ve her birine verilen karşılığı öğreneceksin.

Anlatım

"Por favor": isteğin yumuşatıcısı

"Por favor" (lütfen) bir isteği yumuşatır ve cümlenin başına ya da sonuna gelebilir: "Por favor, un café" ya da "Un café, por favor" (Bir kahve, lütfen). Sonda kullanmak gündelik siparişlerde daha yaygındır. Soru biçimindeki bir ricada da aynı yere oturur: "¿Me pasas la sal, por favor?" (Tuzu uzatır mısın, lütfen?).

Bir isteği kibar kılan tek şey "por favor" değildir; sesin tonu ve soru biçimi de önemlidir. "Un café" diye kesik bir sesle sipariş vermek, "¿Me da un café, por favor?" (Bana bir kahve verir misiniz, lütfen?) demekten çok daha sert duyulur. Bu tür soru kalıplarını fiilleri öğrendikçe çoğaltacaksın; şimdilik "por favor"u her isteğine eklemeyi alışkanlık hâline getir.

"Gracias" ve karşılığı

"Gracias" (teşekkürler) her durumda kullanılır ve güçlendirilebilir: "Muchas gracias" (Çok teşekkürler), "Muchísimas gracias" (Çok çok teşekkürler). Neye teşekkür ettiğini söylemek istersen "por" eklersin: "Gracias por la ayuda" (Yardımın için teşekkürler), "Gracias por todo" (Her şey için teşekkürler).

Bir teşekküre karşılık vermenin en yaygın yolu "De nada"dır (Bir şey değil, rica ederim). Biraz daha özenli bir seçenek "No hay de qué" (Ne demek, teşekküre gerek yok) sözüdür. Latin Amerika'nın bazı ülkelerinde, örneğin Kolombiya'da, "Con gusto" (Memnuniyetle) de çok duyulur. Karşındaki de sana bir şey için teşekkür etmeyi hak ediyorsa "Gracias a ti" (Asıl ben sana teşekkür ederim) dersin; resmî konuşmada "Gracias a usted".

Üç özür sözü

İspanyolcada özür dilemenin ve dikkat çekmenin üç yaygın sözü vardır ve her biri başka bir işe yarar.

"Perdón" (pardon) küçük bir kusur için kullanılır: birine çarptığında, bir kapıda yol verirken, bir cümleyi yanlış söyleyip düzeltirken. Duymadığın bir şeyi tekrar ettirmek için de soru tonuyla söylenir: "¿Perdón?" (Efendim?).

"Disculpe" (resmî) ya da "disculpa" (samimi) daha çok dikkat çekmek ve söze girmek için kullanılır: bir yabancıya yol sorarken, garsonu çağırırken, birinin sözünü kesmek zorunda kaldığında. "Disculpe, ¿dónde está la farmacia?" (Affedersiniz, eczane nerede?). A1.11'de gördüğün hitap ayrımı burada da iş başındadır: tanımadığın birine "disculpe", arkadaşına "disculpa" dersin.

"Lo siento" (üzgünüm) ise gerçek bir üzüntü ya da pişmanlık taşır. Bir hata yaptığında, birini hayal kırıklığına uğrattığında ya da bir isteği geri çevirmek zorunda kaldığında söylenir: "Lo siento, no tengo cambio" (Üzgünüm, bozuk param yok). Daha güçlü biçimi "Lo siento mucho"dur. Bir kaybı olan birine taziye sunarken ise resmî kalıp "Mi más sentido pésame"dir (Başınız sağ olsun).

Kalabalıkta bir yerden geçmek ya da bir masadan kalkmak için Latin Amerika'da, özellikle Meksika'da, sık sık "Con permiso" (İzninizle) denir.

Özre nasıl karşılık verilir?

Biri sana "perdón" ya da "lo siento" dediğinde "de nada" demezsin, çünkü "de nada" teşekkürün karşılığıdır. Özre verilen karşılık "No pasa nada" (Bir şey olmaz, önemli değil) ya da resmî konuşmada "No se preocupe" (Merak etmeyin, dert etmeyin) sözüdür. Samimi biçimi "No te preocupes"tur.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe ile İspanyolcanın nezaket sözleri birbirine şaşırtıcı derecede yakındır. Türkçedeki "pardon" kelimesi Fransızcadan gelir ve İspanyolcadaki "perdón" ile aynı köktendir; ikisi de küçük bir kusur için ya da duyulmayan bir şeyi tekrar ettirmek için kullanılır. Türkçedeki "affedersiniz", bir yabancının dikkatini çekerken İspanyolcadaki "disculpe" ile aynı işi görür. "Özür dilerim" ve "üzgünüm" ise "lo siento"ya karşılık gelir.

Türkçede teşekküre verilen karşılıklar da benzer bir dağılım gösterir. "Rica ederim" İspanyolcadaki "de nada"ya, "Ne demek, lafı mı olur" ise "no hay de qué"ye yakındır. Türkçe konuşanın asıl dikkat etmesi gereken nokta, bu karşılıkların İspanyolcada yalnız teşekkürlere ayrılmış olmasıdır. Türkçede birine çarptığında "Pardon" dersin, karşındaki "Önemli değil" der; İspanyolcada bu "Perdón" ve "No pasa nada" çiftidir. "De nada" burada yanlış yere düşer.

Taziyede de iki dil kalıplaşmış sözler kullanır. Türkçedeki "Başınız sağ olsun" kelime kelime çevrilemez; İspanyolcadaki karşılığı "Mi más sentido pésame" (En derin başsağlığı dileklerimi sunarım) ya da daha sade biçimiyle "Lo siento mucho" sözüdür.

Örnekler

Her sözü, yanındaki durumu gözünün önüne getirerek söyle; özür ile teşekkürün karşılıklarını birbirine karıştırmamaya dikkat et.

Üçüncü ve dördüncü örnekler bir teşekküre verilen iki farklı karşılıktır. Beşinci örnekte "perdón" soru tonuyla söyleniyor ve "Efendim?" anlamına geliyor. Son örnek ise bir özre verilecek karşılıktır; teşekküre verilen "de nada" ile karıştırılmamalıdır.

Örnek diyalog

Deniz, Mexico City'de bir eczane arıyor. Önce yolda bir kadına soruyor, sonra aceleyle birine çarpıyor.

Deniz bu kısa yolculukta iki ayrı sözü doğru yerde kullanıyor. Kadına yaklaşırken dikkat çekmek için "disculpe" diyor; resmî biçimi seçiyor, çünkü tanımadığı ve yaşça büyük birine konuşuyor. Adama çarptığında ise küçük bir kusur için "perdón" diyor. İki karşılık da yerinde: teşekküre "de nada", özre "no pasa nada". Kadının Deniz'e seslendiği "joven" (genç, delikanlı) kelimesi Meksika'da gençlere yapılan sıcak ve kibar bir hitaptır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Disculpe" (resmî) ya da "Perdón". "Lo siento" burada yanlış olur, çünkü üzüntü değil dikkat çekme söz konusu.
2. "De nada" ya da "No hay de qué". Arkadaşın da sana yardım ettiyse "Gracias a ti" de diyebilirsin.
3. "¡Perdón!" ya da daha güçlü bir özür için "¡Lo siento!". Karşındaki büyük ihtimalle "No pasa nada" diye cevap verir.
4. "Üzgünüm, bozuk param yok." Karşılık olarak "No pasa nada" ya da resmî "No se preocupe" diyebilirsin.

Özet kartı

1. "Por favor" isteği yumuşatır, başa ya da sona gelir: "Un café, por favor."
2. "Gracias" güçlendirilebilir (muchas, muchísimas) ve "por" ile nedeni eklenir: "Gracias por la ayuda."
3. Teşekküre karşılık: "De nada", "No hay de qué", bazı ülkelerde "Con gusto"; karşılıklı teşekkürde "Gracias a ti / a usted".
4. "Perdón": küçük kusur ve "Efendim?" anlamında soru.
5. "Disculpe / disculpa": dikkat çekmek, söze girmek; hitaba uyar.
6. "Lo siento": gerçek üzüntü ya da ret; taziyede "Mi más sentido pésame".
7. Özre karşılık "No pasa nada" ya da "No se preocupe / No te preocupes"tur; "de nada" yalnız teşekkürün karşılığıdır.

Sonraki derse köprü

Bu modülde "tú", "usted", "él" ve "ella" gibi kelimeleri tek tek kullandık ama onları bir tablo hâlinde hiç yan yana koymadık. Sıradaki ders dilbilgisinin temellerini açıyor ve ilk durağı şahıs zamirleri: İspanyolcada "o" için neden iki ayrı kelime olduğunu, "biz" kelimesinin grubun kimlerden oluştuğuna göre nasıl değiştiğini ve bu zamirlerin cümlede neden çoğu zaman hiç söylenmediğini göreceksin.