Tú ve usted: samimi ve resmî hitap

Kanca

Madrid'de yeni işinin ilk günü. Kendinden yaşça büyük müdürüne saygıyla "¿Cómo está usted?" (Nasılsınız?) diyorsun. Müdür gülümsüyor ve "Bien, ¿y tú?" (İyiyim, ya sen?) diye cevap veriyor, sonra ekliyor: "Por favor, tutéame." Yani "Lütfen bana sen de." Aynı hafta Bogotá'daki bir iş ortağıyla telefonda konuşuyorsun ve yıllardır tanıştığı en yakın arkadaşını anlatırken ona bile "usted" dediğini duyuyorsun.

"Sen" ve "siz" ayrımı Türkçe konuşana tanıdık gelir; İspanyolcada da bu ayrım "tú" ve "usted" ile yapılır. Ama sınırın nereden geçtiği ülkeden ülkeye değişir ve "usted" dilbilgisi açısından Türkçedeki "siz"den farklı davranır. Bu derste iki hitabın kime söylendiğini, fiil ekinin hitapla birlikte hangi biçime girdiğini ve hitabı "sen"e çevirmenin kibar yolunu öğreneceksin.

Anlatım

İki hitap, iki mesafe

"Tú" samimi hitaptır: arkadaşlara, aile üyelerine, çocuklara, yaşıtlara söylenir. "Usted" resmî hitaptır: yaşça büyük ve tanımadığın birine, bir memura, bir doktora, bir iş görüşmesinde karşındakine söylenir. Genel kural basittir: yakınlık ve eşitlik "tú", mesafe ve saygı "usted" ister.

Bu kuralın uygulaması ülkeden ülkeye değişir. İspanya'da "tú" çok yaygındır: iş arkadaşları, dükkândaki satıcı ve müşteri, genç öğretmen ile öğrenci çoğunlukla birbirine "tú" der. Latin Amerika'nın birçok ülkesinde ise "usted" günlük hayatta daha sık duyulur, özellikle hizmet ilişkilerinde ve yaşça büyüklere karşı.

Bazı bölgelerde "usted" samimiyetin de dili olur. Kolombiya'nın iç kesimlerinde ve Kosta Rika'da insanlar arkadaşlarına, ailelerine, hatta sevgililerine "usted" diyebilir; bu kullanıma "ustedeo" denir ve orada mesafe değil sıcaklık taşır. Kancadaki iş ortağının durumu buydu. Arjantin ve Uruguay'daki "vos" ise "tú" ile aynı samimiyet düzeyindedir; H.2'de gördüğün gibi yalnız fiil çekimi biraz farklıdır.

Emin olmadığın bir ilk karşılaşmada "usted" ile başlamak güvenli bir seçimdir. Karşındaki "tú" istiyorsa bunu çoğunlukla açıkça söyler.

Fiil hitabı izler

"Usted" dilbilgisi açısından "o" gibi davranır: fiil üçüncü tekil kişiyle çekilir. "Tú" ile "tienes" (sahipsin) dersin, "usted" ile "tiene"; "tú eres" (sensin), "usted es" (sizsiniz); "tú hablas" (konuşuyorsun), "usted habla" (konuşuyorsunuz). Soru da buna göre değişir: "¿Cómo estás?" (Nasılsın?) ve "¿Cómo está?" (Nasılsınız?).

Bu yüzden İspanyolcada "usted" kelimesi çoğu zaman cümlede açıkça söylenir. "¿Cómo está?" tek başına "O nasıl?" anlamına da gelebilir; "¿Cómo está usted?" ise hitabın karşındaki kişi olduğunu netleştirir ve saygıyı vurgular. "Tú" ise çoğunlukla düşer, çünkü "-s" ile biten fiil kimin kastedildiğini zaten gösterir.

İyelik sözcüğü de hitaba uyar: "tu nombre" (senin adın), "su nombre" (sizin adınız). A1.9'da "¿Cuál es su apellido?" sorusunda gördüğün "su", resmî hitabın iyelik biçimidir. Yazıda "usted" çoğunlukla kısaltılır: "Ud." ya da "Vd."

Hitapla birlikte gelen sözler

Resmî hitapta kişinin adı yerine çoğunlukla bir unvan kullanılır: "señor" (bey), "señora" (hanım), "señorita" (genç hanım) ve soyadı: "señor Ruiz", "señora Gómez". Latin Amerika'nın ve İspanya'nın bazı yerlerinde yaşça büyük birine ön adıyla birlikte "don" ya da "doña" denir: "don Pedro", "doña Carmen". Bu, Türkçedeki "Ahmet Bey", "Ayşe Hanım" kalıbına çok yakındır ve saygı ile yakınlığı birlikte taşır.

"Tú"ya geçmek

Resmî başlayan bir ilişki zamanla samimi olabilir. Bunun için İspanyolcada açık kalıplar vardır. Karşındakine "¿Nos tuteamos?" (Birbirimize sen diyelim mi?) diye sorabilirsin. Daha yaşlı ya da daha yetkili olan kişi genellikle bu teklifi yapar: "Puedes tutearme" (Bana sen diyebilirsin) ya da "Trátame de tú" (Bana sen diye hitap et). Teklif geldikten sonra "usted"e devam etmek mesafeli, hatta biraz soğuk bulunabilir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçedeki "sen" ve "siz" ayrımı, İspanyolcadaki "tú" ve "usted" ayrımıyla aynı işi görür: yakınlığı ve mesafeyi gösterir. Türkçe konuşan için bu, yeni bir kavram değildir; aynı sezgiyi taşırsın. Ama iki dil bu ayrımı dilbilgisinde farklı yerleştirir.

Türkçede "siz" hem çoğuldur hem de tek bir kişiye saygılı hitaptır ve fiil her iki durumda da aynı ekle çekilir: "Nasılsınız?" hem bir gruba hem de tek bir yaşlı komşuya sorulabilir. İspanyolcada "usted" yalnız tek bir kişiye söylenir ve fiil üçüncü tekil kişiyle çekilir. Bir gruba seslenmek için başka bir kelime, "ustedes", kullanılır. Türkçe alışkanlıkla "usted"i bir gruba söylemek ya da "usted" ile "-s" ekli fiili birleştirmek en sık iki hatadır.

Hitabı değiştirme konusunda ise iki dil birbirine çok benzer. Türkçede "Bana sen diyebilirsin" dendiğinde ilişki bir adım yakınlaşır; İspanyolcada "Puedes tutearme" aynı adımdır. "Ahmet Bey" ile "don Pedro" arasındaki benzerlik de dikkat çekicidir: iki dil de adı bir saygı sözüyle birleştirerek hem sıcak hem saygılı bir orta yol kurar.

Örnekler

Her cümlede önce hitabı belirle, sonra fiilin buna uyup uymadığını kontrol et.

İlk iki örnek aynı soruyu iki hitapla soruyor: "tienes" ile "tiene usted". Fark yalnız fiilin sonundaki "-s" ve "usted" kelimesidir. Beşinci örnekteki "su" ise "sizin" anlamında resmî iyeliktir; samimi soru "¿Cuál es tu número de teléfono?" olurdu.

Örnek diyalog

Nazlı, Madrid'deki yeni işinin ilk gününde müdürü Javier Ruiz ile konuşuyor. Javier'in replikleri İspanya söyleyişiyle yazıldı.

Diyalogda hitap bir kez değişiyor. Nazlı "usted" ile başlıyor, çünkü yeni ve yaşça büyük bir yöneticiyle konuşuyor. Javier ise baştan "tú" kullanıyor ve sonra Nazlı'ya da aynısını teklif ediyor. Teklifin ardından Nazlı hem fiili ("tiene" → "tienes") hem hitabı ("señor Ruiz" → "Javier") değiştiriyor. "Entonces" (o zaman) kelimesi bu geçişi yumuşak bir köprüyle yapıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Sınıf arkadaşına "tú", banka görevlisine "usted", yaşlı komşuya "usted", kardeşine "tú". Banka görevlisi İspanya'da gençse ve kendisi "tú" kullanıyorsa "tú"ya geçmek de doğaldır.
2. "¿Cómo está usted?" Fiil "estás"tan "está"ya döner ve "usted" eklenir.
3. "Usted" ile fiil üçüncü tekil kişiyle çekilir: "¿Usted tiene un bolígrafo?" ya da "¿Tiene usted un bolígrafo?" Samimi olmak istersen "¿Tienes un bolígrafo?"
4. "¿Nos tuteamos?" diye sorabilirsin. Daha kıdemli sen isen doğrudan "Puedes tutearme" de diyebilirsin.

Özet kartı

1. "Tú" samimi hitaptır (arkadaş, aile, yaşıt); "usted" resmî hitaptır (yaşça büyük, tanımadık, resmî ortam).
2. İspanya'da "tú" çok yaygındır; Latin Amerika'nın birçok yerinde "usted" gündelik hayatta daha sık duyulur.
3. Kolombiya'nın iç kesimlerinde ve Kosta Rika'da "usted" yakınlar arasında da kullanılabilir (ustedeo).
4. "Usted" üçüncü tekil kişiyle çekilir: usted es, usted tiene, ¿Cómo está usted?
5. İyelik hitaba uyar: tu nombre (senin), su nombre (sizin); "usted" yazıda Ud. ya da Vd. kısaltılır.
6. "Usted" tek kişi içindir; gruba "ustedes" denir.
7. "Tú"ya geçmek için: "¿Nos tuteamos?", "Puedes tutearme"; saygılı ama sıcak hitap için: señor Ruiz, don Pedro, doña Carmen.

Sonraki derse köprü

Hitabı doğru seçmek kibarlığın yarısıdır; öteki yarısı küçük sözlerdir. Sıradaki derste "por favor" ve "gracias"ın cümlede nereye oturduğunu, bir teşekküre "de nada" ile "no hay de qué" arasından nasıl karşılık verileceğini ve özür dilemenin üç ayrı yolu olan "perdón", "disculpe" ve "lo siento" arasındaki farkı göreceksin.