Tarihin büyük konuşmaları nasıl kurulmuş?

Merak sorusu

Cumartesi öğleden sonra Zeynep, üniversite kütüphanesinin sessiz bir köşesinde, önünde birkaç ünlü konuşmanın metni ve kulaklığında kayıtlarla oturuyor. İlk incelediği konuşma şaşırtıcı biçimde kısa: 1863'te, Amerikan İç Savaşı sırasında, Gettysburg'daki askerî mezarlığın açılışında Başkan Abraham Lincoln'ün yaptığı konuşma. Söylenişi yalnızca birkaç dakika sürüyor, metni tek bir sayfaya sığıyor. Oysa bu kısa konuşma, yüz altmış yılı aşkın bir süredir okullarda okunuyor ve ezberleniyor. Birkaç dakikalık bir konuşma nasıl olur da yüzyıllarca hatırlanır?

Tarihin büyük konuşmaları, yalnızca söylendikleri anın önemiyle değil, nasıl kurulduklarıyla da hatırlanır. Arkalarında dikkatle seçilmiş bir yapı, ritmik söz sanatları ve sade ama güçlü sözcükler vardır. Bir önceki derste retoriğin araçlarını öğrendin; bu derste o araçların tarihin en çok bilinen birkaç konuşmasında nasıl kullanıldığını çözümleyeceğiz. Amaç konuşmaları ezberlemek değil, onların iskeletini görmek ve kendi konuşmalarında kullanabileceğin dersler çıkarmaktır.

Anlatım

Geçmiş, şimdi, gelecek: Gettysburg

Lincoln'ün Gettysburg konuşması, zaman üzerine kurulu üç bölümlü bir yapıya sahiptir. İlk cümle geçmişe bakar ve ünlü bir açılışla başlar: "Four score and seven years ago our fathers brought forth on this continent, a new nation." "Four score and seven", seksen yedi yıl demektir; bu eski ve törensel ifade, konuşmayı ulusun doğuşuna bağlar.

Konuşmanın ortası şimdiyi, yani savaşın ve mezarlığın açıldığı anı anlatır. Son bölüm ise geleceğe bakar ve konuşmanın en çok bilinen üçlü yapısıyla biter: "government of the people, by the people, for the people, shall not perish from the earth." Geçmişten şimdiye, şimdiden geleceğe uzanan bu yapı, dinleyiciye bir zaman yolculuğu yaşatır ve kısa metni büyük bir tarihsel çerçeveye oturtur.

Tekrarın gücü: savaş yıllarından bir konuşma

İkinci Dünya Savaşı'nda, 1940 yazında, İngiltere Başbakanı Winston Churchill parlamentoda yaptığı bir konuşmada ülkesinin direnme kararlılığını bir dizi tekrarla anlatmıştır. Konuşmanın en bilinen bölümünde "we shall fight" öbeği art arda tekrar eder: sahillerde, tarlalarda, sokaklarda, tepelerde. Bölüm, kısa ve kesin bir cümleyle kapanır: "we shall never surrender."

Bu tekrar, önceki derste öğrendiğin baştaki tekrarın, yani "anaphora"nın tarihteki en ünlü örneklerinden biridir. Her tekrar bir öncekinin üzerine yükselir ve dinleyicide bir kararlılık duygusu biriktirir. Sade sözcükler, "fight", "beaches", "surrender", bu gücü daha da artırır; karmaşık sözcükler yerine herkesin anladığı sözcükler seçilmiştir.

Ters çevirme: bir yemin töreni

1961'de ABD Başkanı John F. Kennedy'nin yemin töreni konuşmasındaki en ünlü cümle, bir sözcük düzenini tersine çevirerek güç kazanır: "Ask not what your country can do for you, ask what you can do for your country." Cümlenin ikinci yarısı, ilk yarısındaki sözcükleri ters sırayla yeniden kullanır.

Bu tür ters çevirmeye İngilizcede "chiasmus" denir. Dinleyici, tanıdık sözcüklerin yer değiştirmesiyle beklenmedik bir anlamla karşılaşır ve cümle, bu simetri sayesinde akılda kalır. "Ask not" gibi eski ve törensel bir yapı da cümleye ağırbaşlı bir ton katar.

Büyük konuşmalardan çıkan dersler

Bu konuşmaların ortak özellikleri, bugünkü konuşmacılar için de geçerlidir. Gettysburg konuşması birkaç dakika sürer, ama her cümlesi bir iş görür; kısalık, gereksiz her sözcüğün atıldığı anlamına gelir. Net bir yapı sayesinde dinleyici nereden gelip nereye gittiğini hiç kaybetmez. Üçlü yapılar, tekrarlar ve ters çevirmeler ise sözlere bir ritim kazandırır ve onları müziğe yaklaştırır.

Bunların üstünde sadelik durur. Bu konuşmaların en çok hatırlanan cümleleri, en kısa ve en yalın cümleleridir. Bir de bu konuşmaları, söylendikleri zamanın ve bağlamın içinde değerlendirmek gerekir; retorik araçlar bir amaca hizmet eder ve bir konuşmanın büyüklüğü yalnızca tekniğinden değil, taşıdığı değerlerden de gelir.

Türkçe köprüsü

Türk tarihinin de dinleyiciye doğrudan seslenen, kuşaklar boyunca ezberlenen metinleri vardır. Atatürk'ün 1927'de Nutuk'un sonunda yer alan Gençliğe Hitabe'si, "Ey Türk gençliği!" diye başlar. Bu açılış, retorikte seslenme denen aracın güçlü bir örneğidir: konuşmacı dinleyicisine doğrudan hitap eder ve onu metnin muhatabı yapar.

Türkçe konuşan öğrenciler bu metni okulda öğrenir ve onun ritmini, ağırbaşlı tonunu ve doğrudan seslenişini tanır. İngilizce büyük konuşmalardaki araçlar, bu tanıdık deneyimle karşılaştırıldığında daha kolay anlaşılır. Doğrudan seslenme, tekrar ve kararlı bir kapanış, iki dilin hitabet geleneğinde de ortaktır.

Fark, dilin yapısındadır. İngilizce, "of the people, by the people, for the people" gibi edatlarla kurulan ritmik üçlüler yaratmaya çok elverişlidir. Türkçe ise aynı ritmi çoğu zaman eklerle ve yüklemin sonda gelmesiyle kurar. Büyük bir konuşmayı çevirirken ritmi korumak, sözcükleri korumaktan çoğu zaman daha zordur.

Gerçek hayattan örnekler

Zeynep, incelediği konuşmalardan öğrendiklerini kendi açılış konuşmasına uyguluyor ve Gettysburg'daki geçmiş, şimdi ve gelecek yapısını ödünç alıyor.

Zeynep'in üç cümlesi zamanın üç kesitini sırayla anlatıyor ve ilk uzun cümleden sonra ritim giderek kısalıp sertleşiyor. Son cümle, "Tomorrow, it will have you", dinleyiciye, yani yeni öğrencilere doğrudan dönüyor. Tarihten ödünç alınan bir yapı, kendi küçük hikâyesine yerleşiyor.

Dr Holloway taslağı okuyunca gülümsüyor ve kısa bir not düşüyor.

Sık yapılan hata

Büyük konuşmaları yalnızca teknik başarı olarak değerlendirmek de bir kaymadır. Bir konuşmanın retorik araçları, onun taşıdığı amaçtan ayrı düşünülemez; tarihte güçlü retorik, iyi amaçlar kadar kötü amaçlar için de kullanılmıştır. Bir de ünlü sözleri, kaynağını doğrulamadan alıntılamaktan kaçın; birçok ünlü söz yanlış kişilere mal edilir.

Mini alıştırma

1. Gettysburg konuşmasının üç bölümlü zaman yapısı nedir?
2. "Of the people, by the people, for the people" hangi retorik araca örnektir?
3. "We shall fight … we shall fight …" tekrarı hangi araca örnektir?
4. "Ask not what your country can do for you, ask what you can do for your country" cümlesinde hangi araç kullanılmıştır?
5. Büyük konuşmalardan öğrenilecek dört ders nedir?

Cevaplar

1. Geçmiş, şimdi ve gelecek.
2. Üç öğeli tekrar; İngilizcede buna rule of three denir.
3. Baştaki tekrar, anaphora.
4. Ters çevirme, chiasmus.
5. Kısalık, net bir yapı, ritim ve sadelik.

Sesli tekrar görevi

Ardından bir baştaki tekrarla, "We will …, we will …, we will …", kararlı bir kapanış kur. Son olarak bir ters çevirme cümlesi dene: "It's not what … can do for …, it's what … can do for …". Konuşmanı yavaşça, önemli cümlelerden sonra duraklayarak sesli oku. Kaydını dinlerken tarihî konuşmaların sözcüklerini değil, yapılarını kullandığını kontrol et.

Özet kartı

1. Gettysburg: geçmiş, şimdi, gelecek yapısı; of the people, by the people, for the people.
2. Savaş yıllarından bir konuşma: we shall fight tekrarı, we shall never surrender; sade sözcüklerin gücü.
3. Chiasmus, ters çevirme: Ask not what your country can do for you, ask what you can do for your country.
4. Dersler: kısalık, net yapı, ritim, sadelik; teknik amaçtan ayrı düşünülmez.
5. Kopyalama değil, yapıyı ödünç al ve kendi hikâyenle kullan; ünlü sözleri kaynağını doğrulayarak alıntıla.
6. Türkçe köprüsü: Gençliğe Hitabe'nin "Ey Türk gençliği!" seslenişi; ritmi çevirmek sözcükleri çevirmekten zordur.

Sonraki derse köprü

Açılış konuşmasından birkaç gün sonra Alan, toplum merkezinin bülteninin yıl dönümü sayısı için Zeynep'ten bir katkı istiyor: sokakla ilgili kısa bir öykü. Zeynep bugüne kadar raporlar, denemeler, özetler ve konuşmalar yazdı; ama hiç kurgu yazmadı. Bir karakter yaratmak, bir sahne kurmak, bir diyalog yazmak ve okuru sona kadar merakta tutmak kendine özgü bir beceri istiyor. Sıradaki derste yaratıcı yazarlığı öğreneceksin.