Kısa öykü analizi

Merak sorusu

Pazartesi akşamı ödünç kitabın ilk öyküsü masada açık duruyor; Zeynep bu kez elinde kalemle, satır satır ilerliyor. Öykü kısa: yalnızca üç sayfa. Mrs Hale adında yaşlı bir kadın, bir sabah yurt dışındaki oğlundan bir mektup alıyor; oğlu bu yıl da eve gelemeyecek. Mrs Hale mektubu iki kez okuyor, pencereye gidiyor, sonra mutfağa dönüp masaya iki fincan koyuyor. Bir an duruyor. Fincanlardan birini sessizce dolaba geri kaldırıyor. Öykü burada bitiyor. Zeynep ilk okumada öyküyü sevmişti; şimdi ise Mr Wright'ın sorusu aklında: "What is this story really about?" Üç sayfalık bir metin, neden bu kadar çok şey anlatıyormuş gibi hissettiriyor?

Bir metni sevmek başka, onu parçalarına ayırıp incelemek başka bir iştir. Okur öyküyü sever ya da sevmez; eleştirmen ise öykünün nasıl çalıştığını, hangi araçlarla bir duygu ya da düşünce yarattığını gösterir. İngilizce edebiyat eleştirisi de belli bir sözcük dağarcığına ve belli kurallara yaslanır. Bu derste bir kısa öyküyü çözümlemenin temel başlıklarını, olay örgüsünü, karakteri, simgeyi ve temayı, ve bu çözümlemeyi İngilizce, akademik bir dille yazmanın kurallarını öğreneceğiz.

Anlatım

Olay örgüsü ve yapı

Bir öykünün olay örgüsü, İngilizcede "plot", olayların sırası ve düzenidir. Klasik bir yapıda önce durum tanıtılır, sonra bir gerilim yükselir, bir doruk noktasına ulaşılır ve sonunda bir çözüme varılır. Kısa öyküler ise çoğu zaman bu yapıyı sıkıştırır: doğrudan bir anın ortasında başlar ve açık bir sonla biter.

Mrs Hale'in öyküsünde büyük bir olay yok. Asıl doruk noktası küçük bir harekettir: ikinci fincanın dolaba geri kaldırılması. Bu tür bir an, İngilizcede "epiphany" diye adlandırılır: bir karakterin ya da okurun ani bir kavrayışa vardığı sessiz bir an. Kısa öykülerin gücü çoğu zaman böyle küçük anlardan gelir.

Karakter nasıl kurulur?

Yazar, karakterini doğrudan tanıtabilir: "Mrs Hale was lonely." Buna doğrudan karakterizasyon denir. Ama çoğu iyi öykü, karakteri dolaylı yoldan, eylemleri, sözleri ve alışkanlıklarıyla kurar. Mrs Hale'in yalnızlığı hiçbir yerde adıyla geçmez; onu mektubu iki kez okumasından ve iki fincan koymasından anlarız.

Eleştiride karakterler çoğu zaman "round" ve "flat" diye ayrılır. Derinliği olan, çelişkileri ve iç dünyası görülen karakter "round", tek bir özellikle tanımlanan karakter ise "flat" sayılır. Mrs Hale, üç sayfada bile, umut ile kabullenme arasındaki gerilimiyle "round" bir karakterdir.

Simge ve motif

Bir simge, İngilizcede "symbol", kendisinden daha büyük bir anlam taşıyan somut bir nesnedir. Öyküdeki ikinci fincan yalnızca bir fincan değildir; gelmeyen oğlu, bekleyişi ve o bekleyişin sona erişini temsil eder. Mektup ise uzaklığı ve ulaşılmazlığı simgeler.

Bir öyküde tekrar eden bir imge ya da düşünce ise motif olarak adlandırılır. Mrs Hale'in öyküsünde pencere ve bekleyiş bir motif oluşturur: karakter sürekli dışarıya, gelmeyecek birine bakar. Simgeleri ve motifleri fark etmek, öykünün yüzeyindeki olayların altındaki anlamı görmeyi sağlar.

Tema ve çözümlemenin dili

Tema, öykünün tek bir sözcükle değil, bir cümleyle ifade edilen temel düşüncesidir. "Loneliness" bir konu, "The story suggests that love can survive even when hope fades" ise bir temadır. İyi bir çözümleme, temayı bir iddia olarak ortaya koyar ve onu metinden kanıtlarla destekler.

İngilizce edebiyat çözümlemesinin dili belirli kurallara uyar. Öykü, olaylar geçmiş zamanda anlatılmış olsa bile, genellikle geniş zamanla çözümlenir: "Mrs Hale places two cups on the table." "Suggests", "conveys", "evokes", "symbolises" ve "reveals" gibi fiiller sık kullanılır. İddialar kısa alıntılarla desteklenir ve alıntı cümlenin içine yerleştirilir: "The phrase 'would not read again' reveals her quiet despair."

Türkçe köprüsü

Türk edebiyatı derslerinde de bir öyküyü çözümlerken benzer başlıklar kullanılır: olay örgüsü, kişiler, mekân, zaman, bakış açısı ve tema. Türk okullarından geçmiş biri, İngilizce çözümlemenin iskeletini bu sayede zaten tanır. "Plot", "character", "setting", "point of view" ve "theme" terimleri, Türkçedeki bu kavramlarla birebir örtüşür.

Fark, çözümlemenin dilindedir. Türkçe bir çözümlemede yazar zaman zaman öyküyü yeniden anlatmaya kayabilir; İngilizce akademik çözümleme ise öyküyü anlatmak yerine onun nasıl çalıştığını gösterir. "Mrs Hale mektubu okudu, sonra pencereye gitti" demek bir özet, "The repeated image of the window suggests that Mrs Hale is still waiting" demek ise bir çözümlemedir.

Simge kavramı da iki dilde ortaktır. Türk öykücülüğünde de sıradan bir nesnenin, bir kapının, bir mektubun ya da bir fincanın, büyük bir anlam taşıdığı sayısız örnek vardır. İngilizce çözümlemede önemli olan, bu simgeyi fark etmek ve onun anlamını metinden kanıtla göstermektir.

Gerçek hayattan örnekler

Zeynep, çözümlemesinin ilk paragrafını yazıyor ve öyküyü anlatmak yerine onu yorumluyor.

Zeynep'in paragrafı geniş zamanla yazılmış, "reveals", "conveys" ve "becomes a symbol of" gibi çözümleme fiilleriyle kurulmuş ve somut bir ayrıntıya, fincana, dayanıyor. Öyküyü yeniden anlatmıyor; onun nasıl çalıştığını gösteriyor.

Ertesi sabah Mr Wright çözümlemeyi okuyor ve kenarına kısa bir not düşüyor.

Sık yapılan hata

Temayı tek bir sözcükle vermek de sık görülür: "The theme is loneliness." Bu bir konudur, bir tema değil; tema, öykünün o konu hakkında ne söylediğini bir cümleyle ifade eder. Bir de çözümlemede geçmiş zaman ile geniş zamanı karıştırmaktan kaçın: "Mrs Hale placed … and the author shows …" yerine, tutarlı biçimde "Mrs Hale places … and the author shows …".

Mini alıştırma

1. Bir kısa öyküde ani bir kavrayış anına İngilizcede ne denir?
2. Karakteri eylemleriyle ve alışkanlıklarıyla anlatmaya ne denir?
3. "The theme is waiting" ifadesini gerçek bir tema cümlesine dönüştür.
4. Edebiyat çözümlemesi genellikle hangi zamanla yazılır?
5. "In the story, the old man sat alone" cümlesini bir çözümleme cümlesine çevir.

Cevaplar

1. Epiphany.
2. Dolaylı karakterizasyon.
3. The story suggests that waiting can become a quiet form of love.
4. Geniş zamanla.
5. The image of the old man sitting alone conveys his isolation.

Sesli tekrar görevi

Son olarak çözümlemeni geniş zamanla ve en az iki çözümleme fiiliyle, "reveals", "conveys", "evokes", sesli olarak üç cümlede sun. Kaydını dinlerken öyküyü yeniden anlatmaya kaymadığını, onun nasıl çalıştığını gösterdiğini kontrol et.

Özet kartı

1. Plot, olay örgüsü: kısa öyküler çoğu zaman bir anın ortasında başlar; epiphany, sessiz bir kavrayış anı.
2. Karakter: doğrudan ya da dolaylı kurulur; round karakter derin ve çelişkili, flat karakter tek boyutludur.
3. Symbol ve motif: büyük bir anlam taşıyan somut nesne; tekrar eden imge.
4. Tema: tek sözcük değil, bir cümle: The story suggests that …
5. Çözümleme dili: geniş zaman; reveals, conveys, evokes, symbolises; kısa ve cümleye yerleştirilmiş alıntılar.
6. Türkçe köprüsü: olay örgüsü, kişiler, mekân, bakış açısı, tema; özet değil, yorum.

Sonraki derse köprü

Aynı hafta Dr Holloway, Zeynep'i gelecek dönemin açılış töreninde yeni öğrencilere kısa bir konuşma yapmaya davet ediyor. Zeynep bir sunum yapmayı biliyor; ama bu kez amacı bilgi vermek değil, bir salon dolusu insanı etkilemek ve ilham vermek. Dinleyenlerin güvenini kazanmak, duygularına dokunmak ve onları mantıkla ikna etmek; tekrarları, üçlü yapıları ve iyi seçilmiş duraklamaları kullanmak. Bunlar, çok eski bir sanatın, etkili konuşmanın araçlarıdır. Sıradaki derste retoriği öğreneceksin.