Kelime aileleri ile kelime hazneni katlamak

Merak sorusu

Pazartesi sabahı Hannah, Zeynep'in vaka çalışmasının ikinci sayfasını ekrana yansıtıyor ve iki cümleyi sarıyla işaretliyor: "We wanted to make the street easy to access. Easy access was important because some residents find it hard to access the shops." Aynı sözcük üç cümlede üç kez, hep aynı biçimde. Hannah bir kâğıt alıp ortasına "access" yazıyor ve Zeynep'e uzatıyor: "Give me as many members of this family as you can in two minutes." Zeynep yazmaya başlıyor: "accessible", "inaccessible", "accessibility"… İki dakika dolduğunda kâğıtta altı sözcük var. Hannah gülümsüyor: "Now rewrite those two sentences without repeating a single form." Tek bir kökten bu kadar çok sözcük çıkıyorsa, kelime hazneni büyütmenin en hızlı yolu bu olabilir mi?

İngilizcede birçok sözcük, bir kökün etrafında toplanan bir aile oluşturur: bir fiil, bir ya da birkaç isim, bir sıfat, bir zarf ve çoğu zaman bir olumsuz biçim. Önceki bir seviyede önekler ve soneklerle sözcük türetmeyi öğrenmiştin. C1 düzeyinde amaç, bu aileleri sistemli biçimde kurmak ve kullanmaktır: yazım değişikliklerini, vurgunun kaymasını ve aileye ait gibi görünüp anlamı ayrılan sözcükleri tanımak. Bu derste kelime ailelerini kurmanın yollarını, onların tuzaklarını ve bir fikri farklı biçimlerle anlatarak yazıyı nasıl zenginleştireceğini öğreneceğiz.

Anlatım

Bir kök, bir aile

Bir kelime ailesi kurmanın en basit yolu, kökün hangi türlere dönüşebildiğini sormaktır. "Access" hem fiil hem isimdir: "to access the shops", "easy access". Ondan "accessible" sıfatı, "accessibility" ismi ve "inaccessible" olumsuz sıfatı türer. Aynı mantık "consult" için de işler: "consult" fiil, "consultation" ve "consultant" isim, "consultative" sıfat.

Aile üyelerini tanımak, aynı fikri cümlenin gerektirdiği sözcük türüyle anlatabilmeyi sağlar. "We consulted residents" bir eylemi, "Consultation with residents was essential" ise aynı eylemin isimleşmiş, daha resmî bir hâlini anlatır. Bir ailenin tüm üyelerini bilmek, yazıda tekrarı önlemenin en güçlü aracıdır.

Yazımın değiştiği aileler

Bazı ailelerde kök, ek alırken biçim değiştirir. "Decide" fiilinden "decision", "explain" fiilinden "explanation", "maintain" fiilinden "maintenance", "pronounce" fiilinden "pronunciation" türer. Bu değişiklikler düzenli bir kurala bağlı değildir ve tek tek öğrenilir.

Özellikle "maintenance" ve "pronunciation" gibi sözcükler, yazıda sık yapılan hatalara kaynaklık eder: "maintainance" ya da "pronounciation" diye yazmak. Kökü bildiğin bir sözcüğün ailesini öğrenirken, yazımın değişip değişmediğine dikkat etmek bu hataları önler.

Vurgu kayan aileler

Bir ailede sözcük uzadıkça vurgu yer değiştirebilir. "PHOtograph", "phoTOgraphy" ve "photoGRAPHic" aynı ailedendir, ama vurgu her birinde başka bir heceye düşer. "ECOnomy" değil "eCOnomy", ama "ecoNOMic"; "ANalyse", ama "aNAlysis". Yanlış heceyi vurgulamak, doğru sözcüğü söylesen bile dinleyenin anlamasını zorlaştırabilir.

Bu yüzden bir kelime ailesini öğrenirken yalnızca yazımını değil, her üyenin vurgusunu da not etmek gerekir. Sözlüklerdeki vurgu işaretine bakmak ya da sözcüğü sesli dinlemek, bu kaymaları öğrenmenin en güvenilir yoludur.

Aileden gibi görünen ama ayrılan sözcükler

Bazı sözcükler aynı kökten gelir, ama anlamları belirgin biçimde ayrılmıştır. "Economic" ekonomiyle ilgili demektir, "economical" ise tutumlu, az harcayan: "economic growth", "an economical car". "Historic" tarihî önemi olan, "historical" ise tarihle ilgili demektir: "a historic building", "historical records".

"Sensible" mantıklı, "sensitive" ise hassastır; bu ikisini önceki bir seviyede sahte arkadaşlar arasında görmüştün. Bir ailenin üyelerini öğrenirken, bu tür çiftlere ayrı bir not düşmek, yakın ama farklı anlamları karıştırmayı önler.

Türkçe köprüsü

Türkçe, kelime ailesi kurmakta İngilizceden çok daha düzenlidir, çünkü sözcükler köke art arda eklenen eklerle türetilir: "göz", "gözle", "gözlem", "gözlemci", "gözlemcilik". Bir Türkçe konuşan için bir kökten sözcük türetmek doğal bir sezgidir. İngilizcede ise aynı süreç daha düzensizdir; bazı ekler Latince, bazıları Fransızca, bazıları eski İngilizce kökenlidir ve her kök her eki kabul etmez.

"Access" ailesinin Türkçe karşılığı bu açıdan güzel bir köprüdür: "erişmek", "erişim", "erişilebilir", "erişilebilirlik", "erişilemez". Türkçedeki bu aile, İngilizcedeki "access", "accessible", "accessibility", "inaccessible" ailesiyle neredeyse üye üye örtüşür. Türkçe ailesini bildiğin bir kavramın İngilizce ailesini kurarken, Türkçe üyeleri bir kontrol listesi gibi kullanabilirsin.

Fark vurguda ortaya çıkar. Türkçede vurgu genellikle sözcüğün sonuna doğru kayar ve aile üyeleri arasında büyük sıçramalar olmaz. İngilizcede ise vurgu sözcüğün ortasına ya da başına zıplayabilir. Türkçe konuşanların İngilizcede "photography" gibi sözcükleri yanlış heceden vurgulaması, bu farktan kaynaklanır.

Gerçek hayattan örnekler

Zeynep, Hannah'nın oyunundan sonra iki cümleyi yeniden yazıyor ve her biçimi yalnızca bir kez kullanıyor.

Yeni cümlelerde "access" ailesinden üç farklı üye kullanıldı: "accessibility", "inaccessible" ve "access". Tekrar kayboldu, ama anlam aynı kaldı; üstelik isim biçimi, "accessibility", metne akademik bir ağırlık kattı. Hannah okuyunca yalnızca başını sallıyor ve kâğıdı geri veriyor: bir sonraki kök için.

Akşam Zeynep, oyunu Ryan'la oynamayı deniyor. Ryan'a "create" kökünü veriyor.

Sık yapılan hata

"Economic" ve "economical" sözcüklerini karıştırmak da sık görülür: "an economic car" yerine "an economical car" doğrudur, çünkü kastedilen, az yakıt harcayan bir arabadır. Bir de aile üyelerinin vurgusuna dikkat et: "photoGRAphy" diye söylemek yanlıştır, doğrusu "phoTOgraphy". Yazıda doğru olan bir sözcük, konuşmada yanlış vurguyla tanınmaz hâle gelebilir.

Mini alıştırma

1. "Consult" kökünden üç aile üyesi yaz.
2. "Decide" fiilinin isim biçimi nedir?
3. "Historic" ile "historical" arasındaki farkı birer örnekle açıkla.
4. "Economy", "economic" ve "economist" sözcüklerinde vurgunun düştüğü heceleri söyle.
5. "It is hard to access the building" cümlesini "accessible" kullanarak yeniden yaz.

Cevaplar

1. Consultation, consultant, consultative.
2. Decision.
3. A historic building, tarihî önemi olan bir bina; historical records, tarihle ilgili kayıtlar.
4. eCOnomy, ecoNOMic, eCOnomist.
5. The building is not easily accessible. ya da The building is hard to access.

Sesli tekrar görevi

Ardından her aileden iki farklı üyeyi aynı kısa paragrafta kullan, ama hiçbir biçimi iki kez tekrarlama. Son olarak "economic" ve "economical", "historic" ve "historical" çiftleriyle birer cümle kur. Kaydını dinlerken sözcükler uzadıkça vurgunun yer değiştirip değiştirmediğini, özellikle "phoTOgraphy" ve "ecoNOMic" gibi sözcüklerde, kontrol et.

Özet kartı

1. Kelime ailesi: bir kökten fiil, isim, sıfat, zarf ve olumsuz biçim; access, accessible, accessibility, inaccessible.
2. Aile bilgisi tekrarı önler ve düzey seçimini kolaylaştırır: we consulted / consultation with.
3. Yazımı değişen aileler: decide / decision, maintain / maintenance, pronounce / pronunciation.
4. Vurgu kayar: PHOtograph, phoTOgraphy, photoGRAPHic; eCOnomy, ecoNOMic.
5. Ayrılan çiftler: economic / economical, historic / historical, sensible / sensitive.
6. Türkçe köprüsü: erişmek, erişim, erişilebilir, erişilebilirlik; Türkçe aileyi kontrol listesi olarak kullan.

Sonraki derse köprü

Hafta sonuna doğru Zeynep vaka çalışmasını üniversiteye gönderiyor ve kısa süre sonra bölümden bir akademisyenle görüntülü bir görüşme ayarlanıyor. Görüşmede akademisyen metnin güçlü yanlarını ve eksiklerini konuşmak istiyor; Zeynep ise hem akademik bir dil kullanması, hem doğal konuşması, hem de sözcüklerini dikkatle seçmesi gerektiğini biliyor. O görüşmede bu modülün bütün araçları, akademik sözcükler, ileri öbek fiiller, çağrışımı doğru sözcükler ve geniş kelime aileleri, bir arada sınanacak. Sıradaki derste bu modülün tekrarı var.