Resmî, yarı resmî ve günlük dil arasında geçiş

Merak sorusu

Perşembe öğleden sonra belediyeden son onay geliyor: tasarımlar kabul edildi, tabelalar ağustosta takılacak. Zeynep'in önünde üç iş var. Mr Evans'a onayı aldığını bildiren bir e-posta yazmalı, stüdyo ekibine kısa bir güncelleme göndermeli ve evdeki arkadaşlarına haberi vermeli. İlk denemede üçüne de aynı cümleyi yazıyor: "The designs have been approved." Mr Evans için fazla kısa, ekip için fazla soğuk, Ryan ile Sophie içinse neredeyse komik. Haber aynı; peki dil neden aynı kalamıyor?

Aynı bilgi, kime ve hangi ortamda söylendiğine göre farklı bir dil ister. İngilizcede buna "register", yani dil düzeyi denir. Önceki bir seviyede resmî ve günlük dil arasındaki temel farkları görmüştün. C1 düzeyinde amaç, bu iki uç arasındaki geniş alanda rahatça gezinmek: özellikle iş hayatının dili olan yarı resmî düzeyi tutturmak ve bir metinden ötekine, hatta bir konuşmanın içinde bir düzeyden ötekine geçebilmektir. Bu derste üç düzeyin sözcük, dilbilgisi ve yapı farklarını, düzey kaymalarını ve okura göre ton seçmenin yollarını öğreneceğiz.

Anlatım

Üç düzey, üç okur

Resmî dil, tanımadığın ya da yetkili konumdaki birine, kurumlara ve belgelere aittir: "Dear Mr Evans, I am pleased to confirm that …". Yarı resmî dil, iş arkadaşlarına ve tanıdığın ama yakın olmadığın kişilere yazılan e-postaların dilidir: "Hi all, just a quick update: …". Günlük dil ise arkadaşlara, aileye ve yakın çevreye aittir: "Guess what? They said yes!"

Düzeyi seçmenin anahtarı, okurla aradaki ilişkidir: ne kadar yakınsınız, aranızda bir hiyerarşi var mı, metin bir kayıt olarak saklanacak mı? Bir belediye görevlisi resmî bir kayıt tutar, bir iş arkadaşı hızlı bilgi ister, bir ev arkadaşı ise sevinci paylaşmayı bekler.

Sözcükler: tek fiil ya da öbek fiil

Resmî dil çoğu zaman Latince kökenli tek sözcüklü fiilleri tercih eder: "receive", "inform", "require", "commence", "obtain". Günlük ve yarı resmî metinler ise öbek fiillere ve kısa sözcüklere yaslanır: "get", "let … know", "need", "start", "get hold of". "We have received approval" resmî, "We've got the go-ahead" günlüktür; yarı resmî bir e-postada "We've received the approval" gibi bir orta yol seçilebilir.

Bir ara düzey sözcük listesi tutmak işe yarar. "Inform you" yerine yarı resmîde "let you know", "commence" yerine "start", "in order to" yerine "to". Bu seçimler metni hem profesyonel hem de sıcak tutar.

Dilbilgisi: isimleştirme ve kişisizlik

Resmî dilin belirgin bir özelliği isimleştirmedir, yani bir eylemi isme dönüştürmek: "They approved the design" yerine "The approval of the design". Bu yapı metni daha soyut ve daha kayıt diline yakın yapar. Resmî dil ayrıca edilgen ve kişisiz yapıları sever: "It has been agreed that …", "The signs will be installed in August."

Günlük dil ise kişiyi ve eylemi öne çıkarır: "They loved it! They're putting the signs up in August." Kısaltmalar, ünlemler, yarım cümleler ve doğrudan sorular günlük dilin doğal parçalarıdır. Yarı resmî dil bu ikisinin arasında durur: kısaltma kullanır, ama cümleleri tam ve düzenlidir.

Düzey kayması ve geçişler

C1 düzeyinde sık görülen bir sorun, düzey kaymasıdır: aynı metinde farklı düzeylerin karışması. "Dear Mr Evans, Guess what? The designs got approved!" cümlesi, resmî bir hitapla başlayıp bir anda günlük bir sevince kayar. Okur bu kaymayı bir özensizlik olarak algılayabilir.

Öte yandan bilinçli geçişler de vardır. Bir toplantı resmî bir dille başlayabilir, sonunda ise hafif bir şakayla gevşeyebilir: "That's all from me, and yes, the coffee is on the council today." Buradaki geçiş, okuru tanıyan ve ortamı okuyan bir konuşmacının seçimidir. Ölçü, geçişin kasıtlı ve ortama uygun olmasıdır.

Türkçe köprüsü

Türkçede dil düzeyi büyük ölçüde zamirle ve ekle kurulur: "sen" ile "siz", "gelir misin" ile "gelir misiniz". Bu yüzden Türkçede bir e-postanın resmî olup olmadığı, ilk fiilde hemen anlaşılır. İngilizcede ise "you" her durumda aynıdır; düzey, sözcük seçimiyle, cümle yapısıyla ve selamlamayla kurulur.

Türkçe resmî yazının da kendine özgü kalıpları vardır: "bilgilerinize sunarım", "gereğini arz ederim", "tarafınıza iletilmiştir". Bu kalıplar İngilizcedeki "Please find attached" ya da "I am pleased to confirm" kadar resmîdir, ama Türkçede daha törensel ve daha uzundur. İngilizce resmî dil, Türkçe resmî dile göre çoğu zaman daha kısa ve daha doğrudandır.

Yarı resmî düzey, Türkçe konuşanlar için en zor olanıdır. Türkçede bir iş arkadaşına yazarken "sen" ya da "siz" seçimi düzeyi büyük ölçüde belirler; İngilizcede ise bu seçim yoktur ve yarı resmî ton, "Hi" ile başlayan ama düzenli cümlelerle ilerleyen bir dengeyle kurulur. Türkçedeki "Merhaba arkadaşlar, kısa bir bilgi vereyim" cümlesi, İngilizcedeki "Hi all, just a quick update" cümlesine iyi bir köprüdür.

Gerçek hayattan örnekler

Akşam Zeynep üçüncü mesajı, evdeki arkadaşlarına yazdığını gönderiyor.

Üç mesaj aynı haberi taşıdı, ama her biri kendi okuruna seslendi. Mr Evans'a giden e-posta tam cümleli, kısaltmasız ve edilgen yapılıydı. Ekibe giden güncelleme kısaltma kullandı, ama düzenliydi. Arkadaşlara giden mesaj ise ünlemlerle, yarım cümlelerle ve bir şakayla sevinci paylaştı.

Ryan cevabı hemen yazıyor, ama Sophie'nin cevabı Zeynep'i güldürüyor: Sophie bilerek resmî bir dil kullanmış.

Sık yapılan hata

Ters yönde de bir kayma olur: arkadaşlara ya da yakın iş arkadaşlarına aşırı resmî yazmak. "I would be grateful if you could inform me whether you are available for lunch" cümlesi bir arkadaşa yazıldığında soğuk, hatta alaycı duyulur. Sophie'nin şakası da tam bu etkiye dayanıyordu: bilinçli bir kayma mizah yaratır, bilinçsiz bir kayma ise mesafe.

Mini alıştırma

1. "We have received the approval" cümlesinin günlük bir karşılığını yaz.
2. "I will inform you" ifadesinin yarı resmî karşılığı nedir?
3. "They approved the plan" cümlesini isimleştirerek resmî bir yapıya çevir.
4. "Dear Ms Taylor, Thanks a million! Cheers" metnindeki düzey kaymasını düzelt.
5. Bir iş arkadaşına yazılan yarı resmî bir güncellemeye nasıl başlarsın?

Cevaplar

1. We've got the go-ahead. ya da They said yes!
2. I'll let you know.
3. The approval of the plan … ya da The plan has been approved.
4. Dear Ms Taylor, Thank you very much. Kind regards
5. Hi all, just a quick update: …

Sesli tekrar görevi

Son olarak günlük bir dille en yakın arkadaşına: "Guess what?". Her versiyondan sonra hangi sözcükleri, hangi fiilleri ve hangi kapanışı değiştirdiğini kendine söyle. Kaydını dinlerken resmî versiyonda kısaltma kullanmadığını ve günlük versiyonda gereksiz resmî sözcüklerin sızmadığını kontrol et.

Özet kartı

1. Üç düzey: resmî kurumlar ve belgeler için, yarı resmî iş arkadaşları için, günlük yakınlar için.
2. Sözcükler: receive, inform, require, commence resmî; get, let … know, need, start günlük.
3. Dilbilgisi: resmî isimleştirme ve edilgen sever; günlük kişiyi ve eylemi öne çıkarır; yarı resmî kısaltmalı ama düzenli.
4. Selamlama ve kapanış: Dear Mr Evans … Kind regards; Hi all … Thanks; Guess what? … See you!
5. Düzey kayması özensizlik gibi görünür; bilinçli geçiş mizah ve sıcaklık yaratabilir.
6. Türkçede düzey sen ve siz ile, İngilizcede sözcük ve yapıyla kurulur.

Sonraki derse köprü

Ertesi hafta stüdyoda bir sorun çıkıyor: tabela atölyesi, teslim tarihine yetişemeyeceğini söylüyor ve Zeynep'in bunu hem Mr Evans'a hem de sakinlere bildirmesi gerekiyor. Üstelik ekipteki bir meslektaşın önerdiği çözüm Zeynep'e hiç uygun görünmüyor, ama onu kırmadan reddetmesi lazım. Kötü bir haberi vermek, bir öneriye itiraz etmek ya da bir şey rica etmek için İngilizce, doğrudan söylemek yerine dolaylı ve yumuşatılmış yolları sever. Sıradaki derste dolaylı anlatımı ve kibarlığı öğreneceksin.