Never have I seen…: devrik cümleler (inversion)

Merak sorusu

Tören bitmiş, sandalyeler toplanıyor. Alan elinde bir bardak limonatayla Zeynep'in yanına geliyor ve elini sıkıyor: "Never have I heard a first-time speaker hold a room like that." Hemen arkasından Helen ekliyor: "Not only did you explain the problem, but you also made us laugh." Zeynep teşekkür ediyor, ama aklı iki cümlenin düzeninde kalıyor. "Never" cümlenin başına geçmiş ve ardından özne değil, yardımcı fiil gelmiş: "have I heard". Helen'in cümlesinde de "you did" değil, "did you" var. Soru sormuyorlardı; peki neden sözcükler soru sırasına dizilmişti?

İngilizcede bazı sözcükler cümlenin başına alındığında, özne ile yardımcı fiil yer değiştirir. Buna devrik yapı, İngilizce adıyla "inversion" denir. Bu yapı özellikle resmî konuşmada, yazıda ve bir şeyi etkili biçimde vurgulamak istendiğinde kullanılır. Günlük sohbette seyrek duyulur, ama C1 düzeyinde onu tanımak ve yerinde kullanmak, dilin en güçlü araçlarından birine sahip olmak demektir. Bu derste olumsuz ve kısıtlayıcı zarflarla kurulan devrik cümleleri, koşul cümlelerindeki devrik yapıyı ve bu yapının hangi ortamda doğal duyulduğunu öğreneceğiz.

Anlatım

Olumsuz zarflar başa geçince

Devrik yapının en bilinen kullanımı, "never", "rarely", "seldom", "hardly ever" gibi olumsuz ya da kısıtlayıcı bir zarfın cümlenin başına alınmasıdır. Düz cümle "I have never heard such a talk" iken, vurgulu hâli "Never have I heard such a talk" olur. Zarf başa geçer, ardından yardımcı fiil gelir, özne ondan sonra yer alır. Cümle bir soru gibi dizilir, ama soru değildir.

Cümlede yardımcı fiil yoksa, tıpkı soru cümlelerinde olduğu gibi "do", "does" ya da "did" eklenir: "We rarely see such commitment" cümlesi "Rarely do we see such commitment" olur. "Seldom" ve "rarely" ile kurulan bu cümleler, bir konuşmacının ya da yazarın bir şeyin ne kadar olağanüstü olduğunu vurgulamasına yarar.

Not only, no sooner, hardly

"Not only" başa geçtiğinde ilk cümlede devrik yapı kurulur, ikinci cümle ise "but also" ile normal düzende devam eder: "Not only did you explain the problem, but you also made us laugh." Burada vurgu, iki şeyin birden yapılmış olmasındadır.

Zaman bildiren iki kalıp da sık görülür. "No sooner had I sat down than the phone rang" bir olayın hemen ardından ötekinin geldiğini anlatır; "no sooner" ile "than" birlikte kullanılır. "Hardly had I sat down when the phone rang" aynı anlamı taşır; burada "hardly" ile "when" eşleşir. İki kalıpta da ilk cümle genellikle past perfect ile kurulur.

Only ve not until

"Only then", "only after", "only when" ve "not until" ile başlayan cümlelerde devrik yapı, ana cümlede kurulur. "Only when I saw the video did I realise how nervous I had been" cümlesinde "when I saw the video" kısmı normal düzendedir; devrik olan, ardından gelen ana cümledir: "did I realise". Aynı kural "Not until the results were announced did she relax" cümlesinde de geçerlidir.

Buradaki en sık kayma, devrik yapıyı yanlış yere koymaktır. "Only when I saw the video I realised" cümlesi, ana cümlede gerekli olan yer değiştirmeyi atlıyor.

Koşul cümlelerinde devrik yapı

Resmî yazıda "if" sözcüğü düşürülüp yardımcı fiil başa alınabilir. "If I had known" yerine "Had I known", "If you should need help" yerine "Should you need help", "If I were in your position" yerine "Were I in your position" denir. "Had I known how many people would come, I would have been even more nervous" cümlesi, "if" ile kurulan hâlinden daha resmî ve daha yoğundur. "Should you have any questions, please contact us" kalıbı ise resmî e-postaların vazgeçilmez kapanışlarındandır.

Türkçe köprüsü

Türkçede de "devrik cümle" vardır, ama bambaşka bir işi görür. Türkçede devrik cümle, yüklemin cümlenin sonundan öne alınmasıdır: "Görmedim hiç böyle bir konuşma." Bu yapı Türkçede konuşma dilinde ve şiirde sık görülür, duygusal ve samimi bir ton taşır. İngilizce devrik yapı ise tersine, çoğu zaman resmî ve yazıya yakın bir tondadır.

Türkçe konuşan biri İngilizce "Never have I heard" cümlesini ilk duyduğunda bunu bir soru sanabilir, çünkü İngilizcede yardımcı fiilin özneden önce gelmesi en çok sorularda görülür. Oysa buradaki cümlenin sonunda soru tonlaması yoktur; ses alçalır ve cümle bir tespit, hatta bir övgü olarak biter. Türkçedeki karşılığı çoğu zaman bir vurgu sözcüğüyle kurulur: "Hiç böyle bir konuşma duymamıştım."

Koşul cümlelerindeki devrik yapının da Türkçede ilginç bir karşılığı var. Türkçe koşulu zaten bir ekle, "-seydim" ile kurar ve "eğer" sözcüğü çoğu zaman düşer: "Bilseydim, gelirdim." İngilizce "Had I known" yapısı da "if" sözcüğünü düşürür; bu açıdan Türkçenin "eğer" sözcüğü olmadan kurulan koşuluna benzer bir kısalık kazanır.

Gerçek hayattan örnekler

Ertesi sabah Alan, bültenin bir sonraki sayısı için töreni anlatan kısa bir yazı gönderiyor. Yazının ilk paragrafında iki devrik yapı var.

Alan'ın yazısı resmî bir bülten metni olduğu için devrik yapılar burada çok doğal duruyor. Aynı cümleleri bir arkadaşa mesajla gönderseydi, "The centre was really full" demek yeterli olurdu. Devrik yapı bir ses tonu seçimidir: resmî, vurgulu ve biraz törensel.

Zeynep ise Alan'a teşekkür ederken kendi devrik cümlesini deniyor, ama ölçülü davranıyor.

Sık yapılan hata

Yardımcı fiili unutmak da sık görülür: "Not only she explained the problem" yerine "Not only did she explain the problem". Bir de devrik yapıyı her yerde kullanmaktan kaçın. Bir arkadaşa "Seldom have I eaten such a good pizza" demek şaka gibi, hatta yapmacık duyulabilir; bu yapı resmî konuşmaya, yazıya ve gerçekten etkili bir vurgu anına aittir.

Mini alıştırma

1. "I have never seen such a beautiful sunset" cümlesini "Never" ile başlayarak yeniden yaz.
2. "We rarely get such good news" cümlesini "Rarely" ile başlat.
3. "She not only wrote the essay but also gave a talk" cümlesini "Not only" ile başlat.
4. "If I had known, I would have come earlier" cümlesini "if" kullanmadan yaz.
5. "Only when I got home I realised I had lost my keys" cümlesini düzelt.

Cevaplar

1. Never have I seen such a beautiful sunset.
2. Rarely do we get such good news.
3. Not only did she write the essay, but she also gave a talk.
4. Had I known, I would have come earlier.
5. Only when I got home did I realise I had lost my keys.

Sesli tekrar görevi

Ardından aynı anı bir arkadaşına anlatır gibi, devrik yapı kullanmadan söyle ve iki versiyonun tonunu karşılaştır. Son olarak "Had I known …" ile başlayan bir pişmanlık cümlesi ve "Should you …" ile başlayan resmî bir e-posta kapanışı kur. Kaydını dinlerken devrik cümlelerin sonunda sesinin soru gibi yükselmediğinden, bir tespit gibi alçaldığından emin ol.

Özet kartı

1. Devrik yapı: olumsuz ya da kısıtlayıcı zarf başa, ardından yardımcı fiil ve özne; Never have I seen …
2. Yardımcı fiil yoksa do, does, did eklenir: Rarely do we see …, Not only did she …
3. Zaman kalıpları: No sooner had I … than …; Hardly had I … when …
4. Only when, only after, not until: devrik yapı ana cümlede; Only when I saw it did I understand.
5. Koşulda if düşer: Had I known …, Should you need …, Were I in your position …
6. Ton: resmî, yazıya yakın, vurgulu; günlük sohbette ölçülü kullan, sonda ses alçalır.

Sonraki derse köprü

Törenden birkaç gün sonra Maya, çalıştığı tasarım stüdyosunun kısa süreli bir iş için Zeynep'le görüşmek istediğini söylüyor. Zeynep heyecanlı, ama görüşmede kendini nasıl anlatacağını bilemiyor. Maya ona bir ipucu veriyor: önemli olan şeyi cümlenin başında bekletip sonra ortaya çıkarmak. "Tasarımda beni en çok heyecanlandıran şey, …" diye başlayan bir cümle, dinleyenin dikkatini asıl bilgiye çeker. İngilizcede bir bilgiyi öne çıkarmak için cümleyi ikiye bölen, "what" ya da "it" ile kurulan özel yapılar vardır. Sıradaki derste vurgu cümlelerini, yani cleft sentences yapısını öğreneceksin.