Deneme (essay) yazmak

Merak sorusu

Cumartesi sabahı Zeynep mutfak masasında, önünde boş bir sayfa, bir fincan çay ve bültenden kestiği duyuru. Soru net: sokaklarımız kim için tasarlanmalı, yayalar için mi, otomobiller için mi? Son bir ayda bu konuda söylenecek her şeyi duydu: Mr Collins'in bebek arabası, Mrs Patel'in masaları, kurulun soruları, cumartesi kalabalığı. Aklında onlarca fikir var, ama ilk cümleyi yazamıyor. Sophie kahvesini alırken omzunun üstünden bakıyor: "Don't start writing yet. What's your answer to the question, in one sentence?" Zeynep şaşırıyor. Bir deneme yazmaya neden cevabı bilerek başlamak gerekir?

Deneme, İngilizce adıyla "essay", bir soruya düzenli ve gerekçeli bir cevap veren kısa bir yazıdır. Bir paragraftan farkı, fikri birkaç paragrafa yayması ve her paragrafa ayrı bir görev vermesidir. Okur, bir sunumdaki dinleyici gibi yönlendirilmek ister, ama bir farkla: okur geri dönüp yeniden okuyabilir, bu yüzden denemede tekrar değil, sıkı bir düzen önemlidir. Bu derste bir denemenin tez cümlesini, planını, paragraflarının görevlerini ve resmî yazının dilini öğreneceğiz.

Anlatım

Tez cümlesi: cevabın tek cümlesi

Her denemenin kalbinde, İngilizcede "thesis statement" denen bir tez cümlesi vardır. Tez cümlesi sorunun cevabını ve bu cevabın ana gerekçelerini tek cümlede verir: "Streets should be designed mainly for people, because this makes them safer, healthier and better for local businesses." Bu cümle genellikle giriş paragrafının sonunda yer alır ve okura denemenin geri kalanında ne bekleyeceğini söyler.

İyi bir tez cümlesi tartışılabilir ve belirgindir. "Streets are important" bir tez değildir, çünkü kimse buna karşı çıkmaz. "Cars are bad" ise fazla geniş ve kaba bir iddiadır. Sophie'nin sorusu tam bunu istiyordu: yazmaya başlamadan önce cevabını bir cümleye sığdırabiliyorsan, denemenin omurgası hazırdır.

Plan: yazmadan önce iskelet

Yarışmanın sözcük sınırına uyan kısa bir yazı için klasik bir plan beş paragraftan oluşur. Giriş konuyu tanıtır ve tezle biter. Ardından gelen iki gövde paragrafının her biri tezdeki bir gerekçeyi işler: bir konu cümlesi, açıklama ve bir örnek. Dördüncü paragraf karşı görüşe yer açar. Sonuç ise tezi yeni sözcüklerle hatırlatır ve daha geniş bir düşünceyle kapanır.

Plan yazmak zaman kaybı gibi görünür, ama yazma süresini kısaltır. Zeynep'in planı yalnızca beş satırdan oluşuyor: her paragraf için bir cümle. Bu satırlar bir harita gibidir; yazarken kaybolduğunda geri dönüp nerede olduğunu görürsün.

Karşı görüş paragrafı

İkna edici bir deneme, karşı görüşü görmezden gelmez. Bir paragrafı, karşı tarafın en güçlü gerekçesine ayırmak ve sonra ona cevap vermek, yazarı daha güvenilir kılar. Bu paragraf genellikle bir teslim cümlesiyle başlar: "It could be argued that …", "Some people believe that …", "Admittedly, …". Ardından "However" ya da "Nevertheless" ile yazarın cevabı gelir.

Zeynep'in karşı görüş paragrafı teslimatçıları ve yaşlıları düşünüyor: bazı insanlar için araba bir lüks değil, bir zorunluluktur. Zeynep bunu kabul ediyor, sonra bir çözüm öneriyor: insanlar için tasarlanan bir sokak, arabaları tamamen yasaklamak zorunda değildir.

Resmî yazının dili

Deneme, günlük konuşmadan daha resmî bir dil ister. Kısaltmalar genellikle açık yazılır: "don't" yerine "do not", "it's" yerine "it is". "A lot of" yerine "many" ya da "a great deal of", "get better" yerine "improve" gibi daha resmî seçimler yapılır. Her cümleye "I think" koymak yerine görüş bir kez, tezde açıkça söylenir; gövdede ise gerekçeler ve örnekler konuşur.

Sonuç paragrafının kendine özgü kalıpları vardır: "In conclusion, …", "To sum up, …", "On balance, …". Sonuçta yeni bir gerekçe açılmaz. Onun yerine tez farklı sözcüklerle yinelenir ve okura akılda kalacak bir son düşünce bırakılır.

Türkçe köprüsü

Türkçede de okulda "giriş, gelişme, sonuç" düzeniyle kompozisyon yazılır. İngilizce deneme bu düzene çok benzer, ama iki noktada ayrılır. Birincisi, İngilizce denemede tez cümlesi girişin sonunda açıkça söylenir; Türkçe kompozisyonda ise ana fikir bazen yazının sonuna kadar saklanır ve okur onu yavaş yavaş keşfeder. İngilizce okur ise cevabı baştan görmek ister.

İkinci fark gövde paragraflarındadır. Türkçe kompozisyonda bir paragraf bazen birkaç fikri bir arada taşıyabilir ve atasözleriyle, alıntılarla süslenir. İngilizce denemede her gövde paragrafı tek bir fikre ayrılır ve bir konu cümlesiyle başlar. Süsleme yerine örnek ve açıklama beklenir.

Karşı görüş paragrafı da Türkçe okurlara bazen tuhaf gelir: kendi fikrini savunurken neden karşı tarafı yazasın? İngilizce denemede bu paragraf zayıflık değil, dürüstlük işaretidir. Türkçedeki "Her ne kadar … olsa da" yapısı, İngilizcedeki "Although some people argue that …" girişine çok yakındır ve bu paragrafı kurmak için iyi bir köprüdür.

Gerçek hayattan örnekler

Zeynep'in giriş paragrafı, Sophie'nin sorusuna cevap verdikten sonra yirmi dakikada hazır.

Girişin üç cümlesi üç iş yapıyor. İlki somut bir sahneyle okurun dikkatini çekiyor, ikincisi bu sahneyi genel bir soruya bağlıyor, üçüncüsü ise tez cümlesi olarak cevabı veriyor. Zeynep, Mr Collins'in adını vermiyor; bir yarışma yazısında gerçek bir komşunun adı yerine "a grandfather" demek daha saygılı.

Akşam Zeynep taslağı Ryan'a gösteriyor. Ryan sonuç paragrafına bir not düşüyor.

Sık yapılan hata

Resmî dili gözden kaçırmak da bir sorundur. "Cars are super annoying and there's loads of them" gibi bir cümle bir mesajda doğaldır, ama bir denemede "Heavy traffic creates noise and makes the street less pleasant" daha uygundur. Bir de sonuç paragrafında yeni bir gerekçe açmamaya dikkat et; Ryan'ın uyardığı gibi, sonuç hatırlatır, yeni bir tartışma başlatmaz.

Mini alıştırma

1. "Should schools start later in the morning?" sorusu için bir tez cümlesi yaz.
2. Beş paragraflık bir denemenin paragraflarını ve görevlerini sırayla yaz.
3. Karşı görüş paragrafını başlatmak için iki kalıp yaz.
4. "A lot of people don't like it" cümlesini resmî dile çevir.
5. Sonuç paragrafında ne yapılmaz?

Cevaplar

1. Schools should start later in the morning, because students would sleep better, concentrate more and arrive on time.
2. Giriş ve tez; birinci gövde paragrafı; ikinci gövde paragrafı; karşı görüş ve cevap; sonuç.
3. It could be argued that … ya da Some people believe that … ya da Admittedly, …
4. Many people do not like it. ya da Many people are opposed to it.
5. Yeni bir gerekçe ya da yeni bir fikir eklenmez.

Sesli tekrar görevi

Sonra karşı görüş paragrafını konuşarak kur: bir teslim kalıbıyla başla, ardından "However" ile kendi cevabını ver. Son olarak sonuç paragrafını, tezi farklı sözcüklerle yineleyerek söyle. Kaydını dinlerken resmî bir dil kullandığını, kısaltmalardan kaçındığını ve sonuçta yeni bir fikir açmadığını kontrol et.

Özet kartı

1. Deneme: bir soruya düzenli, gerekçeli cevap; her paragrafın ayrı bir görevi var.
2. Tez cümlesi: cevap + ana gerekçeler, girişin sonunda; tartışılabilir ve belirgin olmalı.
3. Beş paragraflık plan: giriş, iki gövde paragrafı, karşı görüş, sonuç; yazmadan önce her paragrafa bir cümle.
4. Karşı görüş: It could be argued that …, Some people believe …, Admittedly …; ardından However.
5. Resmî dil: kısaltmasız yazım, many, improve; I think yerine gerekçe ve örnek.
6. Sonuç: In conclusion, On balance; tezi yeni sözcüklerle yinele, yeni gerekçe açma.

Sonraki derse köprü

Zeynep denemesini gönderdiği gün Ryan'ın kötü bir haberi var: yüzme için internetten sipariş ettiği dalgıç giysisi iki hafta gecikmeyle gelmiş ve beden yanlış. Müşteri hizmetlerine yazdığı kısa mesaja hiç cevap gelmemiş. "I'm just going to write: This is terrible, give me my money back!" diyor. Zeynep onu durduruyor. Bir şikâyetin etkili olması için öfkeli değil, net, resmî ve düzenli yazılması gerekir; resmî bir mektubun ve bir şikâyet e-postasının açılışı, gövdesi, talebi ve kapanışı için belirli kalıplar vardır. Sıradaki derste resmî mektup ve şikâyet e-postası yazmayı öğreneceksin.