Haber okumak ve anlamak

Merak sorusu

Pazartesi kahvaltısında Sophie telefonunu masanın ortasına bırakıyor: "Look, Ryan's in the news!" Ekranda yerel bir haber sitesi açık ve büyük harflerle şu satır duruyor: "Local man to swim in sea for charity". Zeynep satırı iki kez okuyor. Dilbilgisi derslerinden öğrendiği her şey burada eksik gibi: özne var, ama fiil yok; "to swim" duruyor, ama onu bir zamana bağlayan yardımcı sözcük görünmüyor. Başlığın altındaki ilk paragraf ise uzun ve bilgi dolu. Bir haber neden böyle yazılır, ve onu okumanın doğru yolu nedir?

Haber metinleri, İngilizcenin en sık okunan ama en az öğretilen türlerinden biridir. Başlıklar kendine özgü, sıkıştırılmış bir dilbilgisiyle yazılır; haberin gövdesi ise bilgileri önemliden önemsize doğru sıralar. Bu iki kuralı bilen bir okur, her sözcüğü anlamasa bile haberi hızla kavrar. Bu derste başlık dilini çözecek, bir haberin iskeletini tanıyacak ve haber okurken kullanabileceğin pratik bir yöntem kuracağız.

Anlatım

Başlık dili: zamanlar

Başlıkların ilk kuralı, zamanı kısaltmaktır. Geçmişte olmuş bir olay çoğu zaman geniş zamanla, yani present simple ile verilir: "Mayor resigns" belediye başkanının istifa ettiğini, "Café wins award" kafenin ödül kazandığını söyler. Bu seçim haberi taze ve canlı gösterir. Gelecekte olacak bir şey ise yalnızca "to" ve fiille anlatılır: "Local man to swim in sea for charity" yerel bir adamın yüzeceğini, "Council to close library" belediyenin kütüphaneyi kapatacağını bildirir.

Edilgen cümlelerde "is", "was" gibi yardımcı fiiller düşer ve yalnızca üçüncü hâl kalır: "Café damaged in storm" kafenin fırtınada hasar gördüğünü anlatır. Bu yüzden başlıktaki "-ed" biçimli bir fiili gördüğünde, önce onun bir geçmiş zaman mı yoksa kısaltılmış bir edilgen mi olduğunu sor.

Başlık dili: sözcükler

Başlıklar yer kazanmak için "a", "an", "the" gibi tanımlıkları ve çoğu yardımcı sözcüğü atar. İsimler bazen art arda dizilir: "Town hall parking row" belediye binasındaki otopark tartışmasını anlatır. Bu isim yığınlarını sondan başa doğru okumak işe yarar: "row" bir tartışmadır, konusu otoparktır, yeri belediye binasıdır.

Başlıklar kısa ve güçlü sözcükleri sever. "Row" tartışma, "bid" girişim, "back" desteklemek, "slam" sert biçimde eleştirmek, "axe" kaldırmak ya da iptal etmek, "vow" söz vermek, "boost" artış anlamında sık kullanılır. "Council axes bus route" belediyenin bir otobüs hattını kaldırdığını, "Minister vows to cut prices" bakanın fiyatları düşürme sözü verdiğini söyler.

Haberin iskeleti: ters piramit

Haber metninin gövdesi çoğu zaman "ters piramit" denen bir düzenle yazılır: en önemli bilgi en başta, ayrıntılar aşağıda. İlk paragrafa İngilizcede "lead" ya da "lede" denir ve genellikle kim, ne, nerede, ne zaman ve neden sorularının çoğunu tek cümlede cevaplar. Sonraki paragraflar arka plan bilgisi, tanıkların sözleri ve daha küçük ayrıntılarla devam eder.

Bu düzen okura bir kolaylık sağlar. Vaktin azsa başlığı ve ilk paragrafı okumak, haberin özünü öğrenmene yeter. Ayrıntı istiyorsan aşağı inersin; haberin sonuna doğru gelen bilgiler çoğu zaman en az önemli olanlardır.

Kim söyledi? Aktarma ve temkin

Haberler bilgiyi çoğu zaman bir kaynağa dayandırır: "he said", "according to the organisers", "the council claims". Bu fiiller önemlidir, çünkü habercinin bilgiyi kendi adına mı yoksa başkası adına mı verdiğini gösterir. "Said" tarafsızdır; "claims" ise bir iddiaya, belki de henüz doğrulanmamış bir bilgiye işaret eder.

Temkinli dil de haberin bir parçasıdır. "Is believed to", "is thought to" ve "allegedly" gibi ifadeler bir bilginin kesinleşmediğini anlatır: "The fire is believed to have started in the kitchen." Bir haberi dikkatle okumak, bu küçük sözcükleri fark etmek ve olguyu yorumdan ayırmak demektir.

Türkçe köprüsü

Türkçe gazete başlıkları da sıkıştırılmış bir dil kullanır. Ek fiiller ve bağlaçlar düşer, isimler art arda gelir: "Otopark tartışması büyüyor", "Kütüphaneye kapanma kararı". İngilizce başlıklarda tanımlıkların düşmesi bir Türkçe konuşucusuna yabancı gelmez, çünkü Türkçede zaten "the" gibi bir tanımlık yoktur. Bu açıdan İngilizce başlıklar, normal İngilizce cümlelerden çok Türkçeye benzer.

Zaman konusunda ise dikkat gerekir. Türkçe başlıklar geçmiş bir olayı çoğu zaman "-dı" ekiyle verir: "Belediye başkanı istifa etti". İngilizce başlık ise aynı olayı geniş zamanla söyler: "Mayor resigns". Bu yüzden "resigns" sözcüğünü gördüğünde "istifa ediyor" ya da "istifa eder" diye değil, "istifa etti" diye anlamak gerekir.

Gelecek için kullanılan "to" da Türkçe okura bir tuzak kurar. "Council to close library" cümlesinde bir amaç yoktur; "kapatmak için" değil, "kapatacak" anlamı vardır. Türkçedeki "-ecek" ekinin başlıktaki karşılığı, yalnızca "to" ile başlayan bu kısa yapıdır.

Gerçek hayattan örnekler

Sophie haberi yüksek sesle okumaya devam ediyor. Başlığın altındaki ilk üç paragraf şöyle:

Zeynep ilk paragrafı okuyunca haberin özünü hemen kavrıyor: kim, bir Amerikalı; ne, bir yüzme; nerede, denizde; ne zaman, haziranda; neden, bağış için. İkinci paragraf arka plan bilgisini, üçüncüsü ise Ryan'ın kendi sözlerini veriyor. Ters piramit tam olarak böyle işliyor.

Ryan ise sayfanın altındaki bir başka başlığa takılıyor ve gülüyor.

Sık yapılan hata

Başlıktaki "to" yapısını bir amaç sanmak da sık görülür: "Council to close library" belediyenin kütüphaneyi kapatacağını söyler, kapatmak için bir şey yaptığını değil. Bir de "claims" ile "says" arasındaki farkı gözden kaçırma: "The company claims the product is safe" cümlesinde habercinin kendisi bu bilgiyi onaylamıyor, yalnızca şirketin iddiasını aktarıyor.

Mini alıştırma

1. "Café wins award" başlığını tam bir cümleye çevir.
2. "Council to build new park" başlığı ne anlatır: bir amaç mı, gelecekte olacak bir olay mı?
3. "Bridge closed after crash" başlığına düşen yardımcı fiili ekle.
4. "Town hall parking row" isim yığınını Türkçeye çevir.
5. "The fire started in the kitchen" cümlesini, bilgi kesin değilse nasıl yazarsın?

Cevaplar

1. The café has won an award. ya da The café won an award.
2. Gelecekte olacak bir olayı: belediye yeni bir park yapacak.
3. Bridge was closed after crash. ya da The bridge has been closed after a crash.
4. Belediye binasındaki otopark tartışması.
5. The fire is believed to have started in the kitchen.

Sesli tekrar görevi

Ardından bu haberlerden birinin yalnızca ilk paragrafını oku ve kim, ne, nerede, ne zaman ve neden sorularını kendi sesinle cevapla. Son olarak haberdeki bir aktarma fiilini bul ve onun bir olguyu mu yoksa bir iddiayı mı aktardığını söyle. Kaydını dinlerken başlıktaki zamanı doğru anladığını kontrol et.

Özet kartı

1. Başlıkta geçmiş olay çoğu zaman present simple ile: Mayor resigns = istifa etti.
2. Gelecek için to + fiil: Local man to swim = yüzecek; edilgende be düşer: Café damaged in storm.
3. Tanımlıklar düşer, isimler yığılır; yığını sondan başa oku: town hall parking row.
4. Başlık sözcükleri: row, bid, back, slam, axe, vow, boost.
5. Ters piramit: ilk paragraf kim, ne, nerede, ne zaman, neden; ayrıntılar aşağıda.
6. Aktarma ve temkin: said tarafsız, claims iddia; is believed to, allegedly kesinleşmemiş bilgi.

Sonraki derse köprü

Akşam Zeynep, kanepede İngilizce bir dizinin yeni bölümünü açıyor ve alışkanlıkla Türkçe altyazıyı seçiyor. Sophie yanına oturup soruyor: "Why not English subtitles? Or none at all?" Zeynep emin değil: Türkçe altyazıyla her şeyi anlıyor, ama kulağı mı çalışıyor yoksa yalnızca gözü mü? Dizi ve film izlemek dil öğrenmenin en keyifli yollarından biri, ama altyazıyı ne zaman açıp ne zaman kapatacağın, ve bir sahneyi nasıl çalışacağın büyük fark yaratır. Sıradaki derste dizi ve filmle öğrenmeyi, altyazı stratejisiyle birlikte öğreneceksin.