Önek ve soneklerle kelime türetmek

Merak sorusu

Salı öğleden sonra Zeynep, Maya'nın müşteri için hazırladığı raporu okuyor. Bir paragraf dikkatini çekiyor: "The old logo was unclear and forgettable. Customers found it unattractive. Our new design is simple, colourful and memorable. We believe it will be highly successful." Sözcüklerin bazıları ona ilk kez bu biçimleriyle geliyor, ama hiçbiri gerçekten yabancı değil: "forgettable", "unattractive", "memorable". Kökleri tanıyor: forget, attract, memory. Geri kalanını küçük parçalar yapıyor.

Maya'nın raporundaki sözcükler, tanıdık köklerin önüne ve arkasına takılan küçük parçalardan oluşuyordu. "Un-" anlamı tersine çeviriyor, "-able" bir fiili sıfata dönüştürüyor, "-ful" bir ismin içini doldurduğunu söylüyor. İngilizcede başa gelen parçalara önek, İngilizce adıyla "prefix", sona gelenlere ise sonek, yani "suffix" denir. Türkçe bir sonek dilidir ve bu mantığı çok iyi bilir: "umut", "umutlu", "umutsuz", "umutsuzluk". Şimdi İngilizcenin en sık kullanılan öneklerini ve soneklerini tanıyalım.

Anlatım

Anlamı tersine çeviren önekler

İngilizcede bir sıfatı olumsuz yapmanın birkaç öneki vardır. "Un-" en yaygın olanıdır: "unhappy", "unclear", "unusual". "In-" ve onun ses değiştirmiş biçimleri de sık görülür: "incorrect", "impossible", "illegal", "irregular". "Dis-" ise hem sıfat hem fiil alır: "dishonest", "dislike". "Im-", "il-" ve "ir-" aslında "in-" önekinin sesine göre değişmiş biçimleridir: "p" ve "m" önünde "im-", "l" önünde "il-", "r" önünde "ir-".

Hangi sözcüğün hangi öneki aldığını her zaman bir kurala bağlamak mümkün değildir. "Unhappy" denir, "inhappy" denmez; "impossible" denir, "unpossible" denmez. Bu yüzden olumsuz biçim, sözcükle birlikte öğrenilmelidir.

Anlamı değiştiren diğer önekler

Bazı önekler anlama başka bir renk katar. "Re-" tekrar anlamı verir: "rewrite", "redesign", "reuse". "Mis-" yanlış yapılmış bir işi anlatır: "misunderstand", "misspell", "mislead". "Over-" fazlasını, "under-" azını gösterir: "overcooked", "underpaid". "Pre-" öncesini, "post-" sonrasını anlatır: "pre-order", "postgraduate".

Sözcüğün türünü değiştiren sonekler

Sonekler çoğu zaman sözcüğün türünü değiştirir. İsim yapan sonekler "-ness", "-ment", "-tion" ve "-ity"dir: "happiness", "agreement", "decision", "creativity". Kişi bildiren sonekler "-er", "-or" ve "-ist"tir: "designer", "visitor", "artist". Sıfat yapan sonekler "-ful", "-less", "-able", "-ous" ve "-ive"dir: "useful", "careless", "memorable", "famous", "creative". Fiil yapan "-ise" ve "-en", zarf yapan "-ly" de sık görülür: "organise", "brighten", "quickly".

Kelime aileleri

Tek bir kökten bütün bir aile türetilebilir: "use", "useful", "useless", "user", "reuse", "misuse". "Create", "creative", "creativity", "creator". Bir sözcüğü öğrenirken ailesini de öğrenmek, kelime hazneni birkaç kat büyütür. Bilmediğin bir sözcükle karşılaştığında kökü ve ekleri ayırmak, anlamını tahmin etmenin en güçlü yollarından biridir.

Bazı türetmelerde yazım ve vurgu değişir: "happy" → "happiness" sözcüğünde "y" harfi "i" olur; "able" → "ability" sözcüğünde vurgu kayar. Bu küçük değişiklikler de sözcükle birlikte öğrenilir.

Türkçe köprüsü

Türkçe eklerle çalışan bir dildir ve sonekler Türkçe konuşanlara çok tanıdıktır. Türkçedeki "-sız" eki İngilizcedeki "-less" ekiyle neredeyse birebir örtüşür: "umutsuz" → "hopeless", "işe yaramaz" → "useless", "dikkatsiz" → "careless". Türkçedeki "-lı" eki de çoğu zaman "-ful" ile karşılanır: "umutlu" → "hopeful", "renkli" → "colourful". "-lık" eki ise "-ness" ya da "-ity" olur: "mutluluk" → "happiness".

Asıl fark öneklerdedir. Türkçede önek neredeyse yoktur; olumsuzluk genellikle bir sonekle ya da "değil" sözcüğüyle kurulur: "mutsuz", "mümkün değil". İngilizcede ise olumsuzluk çoğu zaman sözcüğün başına gelir: "unhappy", "impossible". Türkçede "namümkün" gibi alıntı sözcüklerde birkaç önek bulunur, ama bunlar günlük dilde seyrektir.

Türkçenin "-ci" eki de İngilizcedeki "-er" ekine benzer: "işçi" → "worker", "koşucu" → "runner". Bu benzerlikler, İngilizce türetmeleri Türkçe konuşanlar için daha kolay yapar; yeter ki hangi ekin hangi köke gittiğine dikkat edilsin.

Gerçek hayattan örnekler

Zeynep, Maya'nın raporuna bir not ekliyor. Birkaç sözcüğü daha güçlü türevleriyle değiştirmeyi öneriyor.

Zeynep'in önerileri iki farklı türetmeyi gösterdi: "un-" ve "-able" ile bir sıfat, "-er" ile bir kişi ismi. İkisi de uzun bir ifadeyi tek bir sözcüğe indirdi.

Akşam Ryan, yüzme dersinden sonra kendini anlatıyor.

Sık yapılan hata

Soneklerin yazımında da dikkat gerekir. "-ful" soneki tek "l" ile yazılır: "useful" doğru, "usefull" yanlış. Anlamı karıştırmak da bir kaymadır: "careful" dikkatli, "careless" dikkatsiz demektir; ikisi zıt anlamlıdır.

Mini alıştırma

1. "Possible", "legal" ve "regular" sözcüklerinin olumsuz biçimlerini yaz.
2. "Kind" sıfatından bir isim türet.
3. "Hope" isminden iki zıt sıfat türet.
4. "Rewrite" ve "misunderstand" sözcüklerindeki önekler ne anlam katar?
5. "She is very carefull" cümlesini düzelt.

Cevaplar

1. Impossible, illegal, irregular.
2. Kindness.
3. Hopeful ve hopeless.
4. "Re-" tekrar, "mis-" yanlış anlamı katar: yeniden yazmak, yanlış anlamak.
5. She is very careful.

Sesli tekrar görevi

Ardından üç sıfatın olumsuzunu söyle ve hangi öneki aldığına dikkat et: "happy" → "unhappy", "possible" → "impossible", "honest" → "dishonest". Son olarak bugün karşılaştığın uzun bir ifadeyi tek bir türemiş sözcükle kısaltmayı dene. Kaydını dinlerken önekleri ve sonekleri net söylediğinden ve "-ful" ile "-less" arasındaki anlam farkını doğru kullandığından emin ol.

Özet kartı

1. Olumsuz önekler: un-, in-, im-, il-, ir-, dis-; hangisinin geleceği sözcükle öğrenilir.
2. Anlam katan önekler: re- tekrar, mis- yanlış, over- fazla, under- az, pre- önce, post- sonra.
3. İsim sonekleri: -ness, -ment, -tion, -ity; kişi: -er, -or, -ist.
4. Sıfat sonekleri: -ful, -less, -able, -ous, -ive; fiil: -ise, -en; zarf: -ly.
5. Kelime aileleri: use, useful, useless, user, reuse, misuse.
6. Türkçedeki "-sız" = -less, "-lı" = -ful, "-lık" = -ness; ama İngilizce olumsuzluğu çoğu zaman önekle kurar.

Sonraki derse köprü

Akşam Sophie, Zeynep'e işteki bir günü anlatırken bir deyim kullanıyor: patronu yeni projeyi duyurduğunda herkesin şaşırdığını, ama Maya'nın bu işi "a piece of cake" diye nitelendirdiğini söylüyor. Zeynep gülüyor; bir pasta dilimi ile kolay bir işin ne ilgisi var? Sözcüklerin toplamından farklı bir anlam taşıyan bu kalıplar, günlük İngilizcenin her köşesinde karşına çıkar. Sıradaki derste günlük hayatın deyimlerini öğreneceksin.